Ik stel die vraag omdat een centrale these is dat ‘bullshit’ een grote vijand is van de waarheid dan de leugen. Het komt er kort gezegd op neer dat ‘bullshit’ vertellen niet per definitie neerkomt op liegen; bullshit vertellen komt heel vaak voor in sociale situaties waarbij wat waar of onwaar is, simpelweg niet relevant wordt geacht.

In het filmpje met George Bush en Bill Clinton is precies hetzelfde aan de hand: het juiste antwoord doet er niet toe; men is er enkel en alleen op uit om de sociale intuïtie van de kandidaten te testen. Bush’ respons is inhoudelijk namelijk wel ok (als de vraag immers tot hem doordringt): ‘I don’t think it’s fair to say: you don’t know how it’s like, so therefore you can’t have a solution for it.’ Prima antwoord. Maar blijkbaar te betweterig.

Waar ik echter mee worstel is het volgende: moet je meewerken aan het creeëren van zulke sociale situaties vanuit de gedachte ‘the bullshit is out there; wie zijn wij om het tegen te gaan?’ Of geloven we nog enigszins in het verheffingsideaal? Zijn mensen zodanig op te voeden dat ze wel wat meer met hun hoofd gaan stemmen, en iets minder met hun onderbuik?

De reden, trouwens, dat Al Gore verloor in 2000 was vanwege zijn zichtbare frustratie over de antwoorden van Bush. In het eerste debat hoorden we hem zuchten en zagen we hem zijn hoofd schudden. Het Amerikaanse publiek vond hem een betweter. Daar heeft de man wel van geleerd. In ‘An Inconvenient Truth’ is hij vriendelijk, grappig en nederig, wat een Amerikaanse komiek verleidde tot het maken van deze opmerking: “if he was half this charming when he ran for president, he’d be president right now.”

Dit onderstreept het belang van non-verbale communicatie. Door zijn houding leek hij zijn tegenstander en publiek niet serieus te nemen en daardoor kwam zijn boodschap niet over.

1960: John F. Kennedy versloeg Richard Nixon tijdens de verkiezingsdebatten (denk ook aan het beroemde tv/radio-debat) en werd president

(In de vijftien jaar die erop volgenden werden geen verkiezingsdebatten georganiseerd, misschien was hun impact te groot?!)

1976: Jimmy Carter versloeg Gerold Ford nadat laatstgenoemde tijdens het debat zijn eigen glazen ingooide met de opmerking “There is no Soviet domination of Eastern Europa and there never will be under a Ford administration.”

1980: Ronald Reagon versloeg Jimmy Carter in het enige verkiezingsdebat. Met name het einde was memorabel, toen Reagon recht in de camera keek en vroeg: “Are you better off than you were four years ago?” Hij werd president.

1984: Ronald Reagon versloeg ook Walter Mondale. Tijdens de verkiezingsdebatten ging het nog redelijk gelijk op, maar één geniale opmerking maakte wellicht het verschil: “I will not make age an issue of this campaign. I am not going to exploit for political purposes my opponent’s youth and inexperience.”

1988: George Bush verloor beide verkiezingsdebatten van Michael Dukakis maar won toch de verkiezingen.

1992: Bil Clinton won de verkiezingsdebatten op machtige wijze (zie filmfragment hierboven)

1996: Bill Clinton versloeg Bob Dole tijdens de debatten en bleef president.

2000: George W. Bush versloeg Al Gore, hoewel de environment-freak beter was tijdens de debatten – maar minder goed dan verwacht?

2004: George W. Bush bleef president, ondanks het feit dat John F. Kerry alle drie de verkiezingsdebatten won.

Maar misschien nog wel interessanter dan het aantal kijkers is of mensen er hun stem op baseren. En dat lijkt niet het geval te zijn. Kijkers van de drie presidentiele debatten in 2004 kozen Kerry als winnaar boven Bush in alle drie de debatten. In verkiezingen waarbij de twee kandidaten dicht bij elkaar lagen, had het geen doorslaggevend effect want, zoals we weten, Bush won.

Maar Bush maakte inderdaad geen catastrofale fouten zoals Howard ’screaming’ Dean. Misschien wel omdat daarvoor het debat te strak geregiseerd en ingestudeerd was?

Waarom zijn verkiezingsdebatten minder belangrijk geworden? De Amerikaanse kiezer geeft keer op keer aan dat hij integriteit en een deugdelijke persoonlijkheid belangrijke eigenschappen vindt die hun president moet hebben. Het ligt dan voor de hand dat je de kandidaten de gelgenheid geeft–nee, oplegt zelfs–om te improviseren en het achterste van hun tong te laten zien. (Dit was trouwens ook wat het CNN-YouTube debat beoogde.) Omdat de kandidaten wegkomen met het verkondigen van gerepeteerde (en op zogenaamde focus groups geteste) one-liners, is elke vorm van improvisatie verdwenen. Geen wonder dat een debat dan aan relevantie inboet.

De reden dat zulke debatten het publiek niet langer kunnen boeien? Ik denk 1. Lars’ constatering dat er weinig inhoudelijke verschillen lijken te zijn; en 2. de reflex van programmamakers / communicatie-adviseurs om heel veel ruimte in te bouwen voor thema’s zoals kloof burger-politiek, leiderschapskwaliteiten, persoonlijke integriteit en drijfveren van een kandidaat. Het levert in eerste instantie misschien vermakelijke televisie op (zie filmpje). Spindoctors reageren vervolgens door presidentskandidaten te wapenen met ‘people props’. Het (midden)lange termijneffect is echter dat dergelijke thema’s (leiderschap, integriteit, kloof burger-politiek) in hoge mate worden geproblematiseerd – enkel en alleen vanwege de hoeveelheid aandacht die men eraan schenkt! Het komt de debatten niet ten goede, het komt de legitimiteit van het politieke stelsel niet ten goede.

Overigens noem ik het een reflex omdat ik vermoed dat hier sprake is van een paradox: een teveel aan aandacht voor emotie wordt getracht op te lossen met nog meer emotie. Dat noem ik olie op het vuur gooien.

Een veel groter probleem is volgens mij dat alle kandidaten het altijd met elkaar eens lijken te zijn. In het debat van maandag ging één van de filmpjes daar al op in. Nu weten we wel dat de Democraten één grote happy family zijn. Maar op basis waarvan moeten kiezers hun keuze bepalen?