Negatief viel CDA’er Pieter van Geel op. Wat in de Tweede Kamerdebatten misschien volstaat, is hier duidelijk niet genoeg. Te veel afwezig, te veel ambtelijke teksten en te veel in het defensief.

Verder slaagt SP’er Agnes Kant er maar niet in deze debatten te winnen. Met dezelfde standpunten won haar voorganger Jan Marijnissen meestal wel. Het verschil (toch zo’n 14 zetels in de peilingen) is geheel te wijten aan een boze en permanent verongelijkte houding. In dit debat had ze een nieuw dieptepunt toen ze keihard op de man speelde tegen Wilders: “niet de islam is een bedreiging voor de samenleving, maar ik durf hier de stelling aan dat de heer Wilders het probleem is voor de samenleving.” Haar doelgroep zal voor een deel twijfelen of ze SP of PVV stemmen. Met zo’n opmerking vervreemdt ze zich van haar eigen kiezers.”

Verder is het zo dat Wilders van de anderen toch voldoende ruimte krijgt om deze punten op die manier en op deze momenten te maken. Ze lijken graag mee te gaan in de toon en formule. Het contrast met een vraag die na afloop van de tv-uitzending werd gesteld illustreert dit. Wilders kreeg de vraag uit het publiek, niet van de gesprekleider of andere debaters. De inspreker, die getuige de sjaal van CDA-huize moet zijn geweest, wilde weten of Wilders niet bang was dat door zijn toon de Marokkanen, Turken en andere allochtonen die het wél goed doen, hun mogelijke voorbeeldfunctie niet meer zouden willen of zelfs kunnen vervullen. Het moet gezegd worden dat de sfeer tijdens dit gedeelte van de bijeenkomst het toe liet om wat meer ruimte te nemen en niet in korte beantwoording een paar stevige opmerkingen door het debat heen te banjeren. Wilders had (daarom?) meer moeite met de vraag en wilde haast paniekerig naar de voor hem veilige punten over capuchons en hoofddoekjes.Het is verrassend om te zien hoe veel andere debaters Wilders weer de voor hem zo veilige en zo beschermde ruimte op te zoeken en vast te houden.

Zoals gezegd, Wilders kreeg ondanks dat hij voor het grotere gedeelte op de avond op veilige grond stond toch minder de ruimte dan anders. En dat komt op het conto van PvdA-leider Wouter Bos. Want ook Bos heeft net als Wilders zijn debatstrategie gekozen en voelt zich bij elk debat veiliger en sterker in die rol. De rol van Staatsman. Bos, door andere analisten ook al als winnaar van de avond aangewezen, vervulde de staatsmannen-rol met verve. Steeds bleef hij beschouwend en reflectief (“het gaat niet over een tientje belasting, maar mensen vragen zich af of ze hun baan nog wel hebben”) en zelfs de anderen de les lezend (“U noemt belasting gif voor de samenleving, maar dan wil ik u erop wijzen dat uw salaris, de politie worden betaald uit de belasting” naar Rutte en “Het heeft geen zin om op de man te spelen” naar Kant.) Bos kiest een positie die hem bevalt. Hij plaatst zijn opmerkingen vooral richting het publiek en de kijker, en negeert met graagte dat de peilingen noch het huidige aantal zetels de positie rechtvaardigt. Bos houdt de houding aan sinds zijn één-op-één-debat met Pechtold bij Pauw & Witteman enkele weken terug en liet op dezelfde vriendelijke wijze de beschuldiging symboolpolitiek te bedrijven van zich afglijden met een groots “maar ik vind het symbóól zo belangrijk!”.

Bos’ houding was daarmee niet zo zeer bepalend voor de dynamiek of het verloop van het debat, maar wel voor de conclusies. Met vanuit helikopter-view gegeven beschouwingen als “In Nederland trouwen moslim-burgemeesters homo’s waar ze door een katholieke pastoor worden geweigerd” zette hij dan wel niet het meest zijn inhoudelijke punten, maar wel zijn rol neer.

De overige sprekers leken slechts passagiers in dit debat. Rutte viel positief op door zijn rake gebruik van contrasten en voorbeelden. Rutte’s “dat kost ieder huishouden één kar boodschappen” en “windmolens draaien niet op wind maar op subsidie” kleurden het debat. Het jammere was echter dat deze opmerkingen vooral gericht schoten op de standpunten van anderen en niet werden gebruikt ter ondersteuning van de plannen van Rutte’s eigen VVD. Het meer neerzetten van dat alternatief op het speelveld die tijdens het debat tussen voornamelijk sprekers Kant, Pechtold en Wilders werd gecreëerd had zijn positie verstevigd.

Ondanks dat Kant en Pechtold het meest van allen over eigen beleidsvoorstellen hebben gesproken wisten ze beide weinig hun eigen stempel op het debat te drukken. Pechtold wist D66-zorgen over de last voor toekomstige generaties, het ‘vergroenen’ van de belastingen en meer oog voor het individu dan voor groepen in het debat op de agenda te zetten, maar verviel te vaak in ambtelijke, stoffige of onbegrijpelijke taal (met ‘leefvorm neutraal beleid’ als absoluut dieptepunt) of liet zich verleiden tot een wedstrijdje over elkaar heen buitelen van problemen met Rutte of Bos. Daarbij: de in dit debat als middenmoter opererende Pechtold leek niet te willen of kunnen kiezen tussen een beschouwende of participerende rol in het debat en kon daardoor geen duidelijke indruk of zelfs ruimte maken.

In negatieve zin vallen debaters Kant en Van Geel weer op. Ironisch genoeg lijken ze elkaars tegengestelde. Kant was minder maar nog steeds happerig, verstard en verongelijkt en zette zich daarmee eerst op vorm en daarna inhoudelijk buitenspel. De Marijnissiaanse voorbeelden en retoriek komen door haar gebrek aan charme en flair van de Grote Rode Meester niet tot hun recht. De toch ietwat voorzichtig begonnen, maar o zo spraakmakende opmerking dat “niet de Islam maar Wilders de grootste bedreiging” is, leek een sprong in het nauw van een kat in het donker. Het leverde vermanende woorden op van alle debaters en met name, zoals al aangehaald, door ‘staatsman’ Bos.

Van Geel is de anti-Kant. Veel van wat hij zegt is wellicht door ambtelijk personeel nog te begrijpen. Niet dat hij onzin verkoopt. Integendeel. Zijn beantwoording en reacties snijden hout, maar worden zo weggestopt in vijf of meer bijzinnen dat niet meer te achterhalen is waar het punt precies omging. Gecombineerd met zijn behoefte om op dezelfde stoffige toon te blijven te spreken én zijn voorliefde om de woorden te richten niet aan de kiezer in de zaal of thuis maar aan de gespreksleider of een opponent, maakt het dat zijn optreden onzichtbaar was of zelfs dempend leek te werken.

Concluderend mag gezegd worden dat de opzet van dit debat en de inzet van de sprekers voor een niet alleen informatieve maar ook vermakelijke bijeenkomst zorgden. Ondanks dat de relevantie voor gemeentelijke onderwerpen ontbrak en de sprekers niet over die schaduw heen konden springen, daagden de gespreksleiders de debaters meermaals uit om onderwerpen breder te trekken of vragen te beantwoorden. En al leek het tweede alleen via internet uitgezonden deel beter te werken in een andere dynamiek, beperkte het officiële deel zich niet alleen tot one-liner-gedrag waar eerdere debatten in vervielen. De laatste les is toch dat een goede voorbereiding helpt. Niet alleen is de EenVandaag redactie maanden geleden al begonnen met het kiezen en doorspreken van de vorm, ook Wouter Bos heeft zijn overwinning deels te danken aan z’n voorbereiding. Voor beide geldt dat de waarde ervan te zien is geweest. Voor tv en in de zaal leverde het een goed verlopend debat op, voor Wouter Bos dat hij mooie punten kan maken.

Bos: “Ik bestrijdt wat u zegt maar zal vechten voor u recht om het te zeggen. En ik blijf strijden totdat moslims en christen in dit land in hand en hand over straat kunnen.” Iemand die in één alinea met het grootste gemak naar én Voltaire én Marten Luther King verwijst, weet waar hij mee bezig is niet alleen tijdens maar ook voorafgaand aan het debat.

Geert Wilders was na een ontspannen opening zeer fel aanwezig en werd daarbij geholpen door de stellingen die eenderde van het debat over moslims lieten gaan. Hij formuleerde duidelijk en bracht zijn belangrijkste standpunten zelfverzekerd naar voren. Reageren deed hij nauwelijks. En in vergelijking met eerdere debatten sprak hij weinig namens zijn potentiële doelgroep (‘de mensen in het land willen…’).

Mark Rutte viel positief op. Zijn sterkste moment was toen hij boven Wilders en Bos ging staan en hen beiden een gebrek aan oplossingen verweet. Verder veel ingestudeerde formuleringen die we vaker van hem horen (‘windmolens draaien niet op wind maar subsidie’). En toch kon hij niet zijn stempel op het debat drukken.

Alexander Pechtold zette geen sterk verhaal neer. Hij oogde zenuwachtig door met name in het eerste halfuur veel versprekingen. Ook gebruikte hij veel jargon (‘leefvormneutraal’?!) en kwam hij een paar keer onnodig en omhandig terug op eerdere gespreksonderwerpen. Hij kwam pas in zijn element toen hij Wilders kon aanvallen.

Agnes Kant was vooral erg onzichtbaar, en wat ze zei was te abstract. De keuze was tussen links of rechts, tussen liberaal of sociaal (op zich al verwarrend: want staat links nu gelijk met liberaal, en rechts met sociaal?). En ze had een HSL-gevoel bij de kilometerbeprijzig. Zonder te zeggen wat ze daarmee bedoelde. En aan te even welke oplossingen de SP biedt.

Pieter van Geel was bijna even onzichtbaar en verder vooral verwarrend. Toen Kant CDA-standpunten aanviel, zei hij dat hij het daarmee eens was, om vervolgens weer het tegendeel te beweren. En op zich krachtige statemens werden begraven in een veelal onbegrijpelijke woordenbrei.

Een aanfluiting was de gebruikelijke peiling van het EenVandaag opiniepanel. Deze meet vooral de politieke voorkeur van een niet-representatieve steekproef. Beter zou het zijn om een representatieve doelgroep vóór en na het debat te peilen, om zo de ’shift of opinion’ te zien.”

Het presentatieduo zorgde niet voor een vliegende start en scherpe (vervolg)vragen. De opening op Wilders (“het is nationale complimentendag, aan wie wilt u een compliment uitdelen?”) was gezapig. Pechtolds antwoord op de vraag dat hij geen premier wilde worden, hoewel eenderde van alle Nederlanders hem graag aan het roer wilde zien, kreeg geen vervolg. Toen Wilders zijn stelling weer eens nadrukkelijk betrok op “Marrokkaans straattuig” en “statistieken over criminaliteit” binnen deze ethische groep, gebruikte Mark Rutte nog een overtreffende trap: onder Antilliaanse jongeren lag de criminaliteit nog hoger. De vraag dringt zich op hoe beiden die statistieken verklaren. Voor sommigen dreigt het misschien onsmakelijk te worden, maar een redactie en presentatieduo die ervoor kiest om deze stelling centraal te stellen, moet vervolgens ook durven vragen aan zowel Wilders als Rutte: “Hoe verklaart u dan de hogere criminaliteit onder Antilliaanse jongeren?”

Femke Halsema werd node gemist. Al met al een debat waar de PvdA blij mee zal zijn en andere partijen niet veel van zullen merken.”