Klassieker: de topic shift
Job Cohen raakt steeds beter op dreef in debatten. Neem zijn optreden gisteravond in Het Lagerhuis. Op de fansite Joop.nl veel gejubel over een strijdbare Cohen die zich zichtbaar meer op z’n gemak voelde dan bij eerdere debatten. In ieder geval straalde Cohen uit meer van het debat te genieten dan in eerdere optredens, en dat is het halve werk. Toch valt er nog een beginnersles te leren: laat een tegenstander nooit met het onderwerp aan de haal gaan. Kijk mee wat er hier gebeurt:
Analyse van de situatie
We zien hier een 1-op-1-debat tussen Mark Rutte en Job Cohen. Gespreksleider Paul Witteman heeft het onderwerp van het debat ingeleid door aan Mark Rutte te vragen om nog eens toe te lichten waarom hij het PvdA-voorstel voor een hogere inkomensbelasting - een hoger toptarief van 60% - ’een jaloeziebelasting’ heeft genoemd. Het debat gaat van start met een prima inleiding van Rutte gevolgd door een prima reactie van Cohen. Beide eindigen - zoals het hoort in een goed Lagerhuisdebat - met een goede afronding van hun opzetbeurt, gevolgd door applaus.
Dan zegt Mark Rutte dit:
“Was het nou maar zou dat de Partij van de Arbeid zich hiertoe zou beperken. Maar deze onzalige maatregel staat niet op zichzelf. U gaat ook morrelen aan de hypotheekrenteafrek en…”
Ziedaar: een klassiek voorbeeld van een topic shift. Het debat begon over het – nog nauwelijks besproken – PvdA-voorstel voor een hoger toptarief. Na Rutte’s interventie ging het debat wéér over de veelbesproken hypotheekrente-aftrek plus andere maatregelen die volgens Rutte ‘hardwerkend Nederland’ zouden raken.
Wat doet Cohen? Die gaat erin mee. Over en sluiten met het debat over de concrete vraag wat een hoger toptarief zou betekenen, om het debat te hervatten over de abstracte vraag ‘wie er voor de crisis moet betalen’.
Veel verkiezingsdebatten springen op deze manier van de hak op de tak. Het is exemplarisch voor politici. Ze behandelen maatschappelijke vraagstukken graag in gebundelde betogen, zogezegd. Hoe slim is dat – en valt het eventueel ook te doorbreken?
Politieke logica versus debatlogica
Hier moet een opmerking bij gemaakt worden. Veel politici veranderen tijdens debatten vaak en graag van onderwerp, en dat heeft deels te maken met hun mindset. Op grofweg twee punten benaderen ze debatten anders dan dat ik dat zelf zou doen vanuit debatperspectief:
Eén: politici rechtvaardigen hun van-de-hak-op-de-tak-gespring vaak voor zichzelf. Dit doen ze met opvattingen als: ‘maatregelen staan niet op zichzelf; maatregelen moeten in onderlinge samenhang worden bekeken’. Van politieke leiders wordt toekomstvisie verwacht, en dat betekent dat ze graag kijken naar ‘het grote plaatje’ in plaats van naar ’het kleine plaatje’.
Dergelijke opvattingen rechtvaardigen in feite de veelgebruikte strategie van topic-shiften. Het is heel goed mogelijk dat zowel Mark Rutte (die de topic shift inzette) als Job Cohen (die erin meeging) überhaupt niet van mening zijn dat er in dit debat een topic shift heeft plaatsgevonden. Het is immers onduidelijk welke vraag nu eigenlijk centraal moest staan in dit debat, het grote plaatje of het kleine plaatje. Ging het om de vraag ’wie gaat deze crisis betalen’ of om de vraag ’wat betekent een hoger toptarief voor Nederland?’ Wanneer beide heren van mening waren dat dit debat diende te draaien om de eerste vraag, dan was er in hun beleving waarschijnlijk helemaal geen sprake van een topic shift.
Twee: debatten waarin concrete onderwerpen langere tijd centraal worden gezet zijn weliswaar informatiever en inhoudelijker, maar trekken ze daarmee ook een groter kijkerspubliek? Bij veel politieke adviseurs leeft de angst dat debatten weleens saai en technisch kunnen worden wanneer langere tijd wordt ingezoomd op concrete voorstellen – die op zichzelf genomen niet het hart vormen van de gevoerde campagne. In de beperkte campagnetijd die er is moet de burger geïnformeerd worden, en dat kan in de diepte en in de breedte. Bij informeren in de breedte past simpelweg het van-de-hak-op-de-tak-springen omdat de burger dan in ieder geval alle voorstellen een keer gehoord heeft.
Grijp het onderwerp terug bij de nekharen
Het is opvallend hoe vaak politici zich in verkiezingsdebatten bedienen van opzichtige topic shifts zoals in dit beeldfragment. Dit terwijl er vaak genoeg geklaagd wordt over het gebrek aan ‘inhoud’ en ‘diepgang’ van politici. Het is een interessante vraag of het politici zoals Cohen en Rutte daadwerkelijk aan het vermogen ontbreekt om langere tijd op één en hetzelfde afgebakende onderwerp te reflecteren. Of laten Rutte en Cohen het debat bewust uitwaaieren naar de minder concrete, veel poetischer vraag ‘wie moet er voor de crisis betalen?’
Toch is het prima mogelijk om zo’n topic shift te doorbreken op een manier die in Het Lagerhuis nog applaus zou krijgen ook. In het RTL Carrédebat zette Femke Halsema een topic shift (in de richting van ‘massa-imigratie’) van Geert Wilders prachtig weg met het valse compliment hoe knap het van de heer Wilders was om altijd maar weer over ‘massa-immigratie’ te beginnen. Maar scherpe reacties in een debat komen vaak te laat, en een generaal in vredestijd dient zich altijd af te vragen wat hij in een oorlogssituatie zou doen. Met welke eloquente woorden zou u Mark Rutte op z’n nummer hebben gezet?
Goede analyse! Volgens mij gingen Rutte en Cohen inderdaad veel te gemakkelijk mee in de ‘topic shifts’ van de ander.
Bij het terugbrengen naar het oorspronkelijke onderwerp is volgens mij vooral cruciaal dat je de indruk voorkomt dat je het doet omdat je over het nieuwe onderwerp niet zoveel te zeggen hebt. En die indruk ontstaat al snel bij een interventie als: “We hebben het nu niet over de hypotheekrenteaftrek, we hebben het over het toptarief.”
Beter zou m.i. zijn: “Laten we het straks over de hypotheekrenteaftrek hebben, want het is schandalig dat met uw plannen de chirurg meer geld terug krijgt van de belasting dan de verpleegster netto verdient. Maar nu hebben we het over het toptarief. Vindt u ook niet dat…?”
Op die manier:
(a) maak je jouw punt zonder dat de tegenstander erop kan reageren;
(b) wek je de indruk dat je ook op dat andere punt sterk staat;
(c) neem je het initiatief in de discussie en dwing je de tegenstander op jouw punt te reageren
Heel aardige suggestie Lars. Iets meer drama (het is tenslotte Lagerhuis) zou misschien ook gepast zijn:
“Maar meneer Rutte toch! Ik debatteer graag en vaak met u over de hypotheekrente-aftrek, en ik stel voor dat we dat straks ook gaan doen. Maar waarom loopt u nu weg bij het de discussie over het toptarief? Bent u het met mij eens dat…?”
Op die manier:
a) Maak je duidelijk dat je niet van het andere onderwerp wegloopt;
b) Wrijf je het je tegenstander net iets harder in dat hij bij jouw punt wegloopt.
Zo’n tussenzinnetje als ‘want het is schandalig dat…’ vind ik persoonlijk dan weer iets teveel afleiden van de kern en geeft een Lagerhuisdebat naar mijn smaak een iets te hoge informatie-dichtheid. Snelle denkers (Rutte) profiteren daar meer van dan langzamere denkers (Cohen).
Iets dwingender geformuleerd ook. “Laten we het straks hebben” klinkt zo…democratisch.
Volgens mij is het eenvoudiger om te reageren op jouw interventie, en krijg je al snel een welles/nietes discussie met zo’n aanpak.
Reactie: “Ik begrijp best dat u het niet over de hypotheekrente wilt hebben, meneer Cohen. Want met uw plannen pakt u niet alleen de rijken, maar zitten straks miljoenen leraren, ambtenaren en kleine zelfstandigen met een hoge restschuld op hun hypotheek. Ook hun huizen dalen straks in waarde, daarover zijn alle experts het eens. Draait u er toch niet steeds om heen! De kiezers die nu voor de televisie zitten, hebben recht op een eerlijk verhaal. En dat eerlijke verhaal is dat dankzij uw plannen straks miljoenen leraren, ambtenaren en kleine zelfstandigen achterblijven met een hoge restschuld op hun hypotheek!”
Een wellis-nietes-discussie moet je sowieso vermijden. Toch is jouw aanpak ook kwetsbaar omdat Rutte direct inhoudelijk op de verpleegster en de chirurg kan inhaken. Wanneer Rutte zo vervolgt, kan Cohen weer terugpakken door:
“U wilt het NU over de hypotheekrente hebben? Dan gaan we het NU over de hypotheekrente hebben.” –> Duimschroeven aandraaien.
Weliswaar een topic shift, maar dan is het er bij het publiek wel heel duidelijk ingewrijfd wie er van onderwerp is veranderd. Rutte propt teveel informatie in z’n bijdrages dus zoveel pijn doen die woorden niet, als Cohen duidelijk weet te maken wie van de twee het opgewonden standje is die van onderwerp verandert.