Wat betekent dat in de praktijk? Scherm jezelf af van anderen vlak voordat je het podium opgaat. Heb je een assistent, adviseur of collega bij je? Maak afspraken met hen over het moment waarop ze niet meer tegen je mogen praten, of wanneer je gewoon niet meer luistert naar wat ze zeggen.

Een goed begin is het halve werk. Een toespraak is – anders dan een gesprek – grotendeels eenrichtingsverkeer. Vaak is het nodig om direct te vlammen, en is er geen tijd om langzaam in je verhaal te groeien. Wees niet bang om even iets minder sociaal te zijn voor de mensen in je nabije omgeving. Als het publiek groot genoeg is, en de belangen zwaar wegen, is het in ieders belang dat jij in alle rust en concentratie aan je eerste woorden voor jezelf oefent.

Enorm contrast

Misschien heeft niet iedereen deze tip nodig. Maar mensen vergissen zich vaak in het contrast tussen goede sprekers on stage en off stage. In de Rotterdamse Kunsthal is momenteel de tentoonstelling Het oog van Nederland van fotograaf Vincent Mentzel te zien. Met name in de jaren zeventig en tachtig maakte hij vele foto’s van de Nederlandse politiek. Bij een portret van Joop den Uyl geeft hij het volgende commentaar:

”Zijn politieke overtuiging raakte me niet eens zo sterk. Het was vooral het enorme contrast in zijn persoon. Enerzijds zo nurks, beetje morsig. Anderzijds z’n enorme charisma. Ik zag ‘m in de Amsterdamse RAI een keer een toespraak voorbereiden: beetje krabbelen op papier, sabbelen aan een sigaar, totaal in zichzelf gekeerd. Daarna het podium op: een explosie van woorden en vuur, de zaal hing aan z’n lippen – ongelooflijk!”

Schaam je dus niet om je volledig af te zonderen – het is de toespraak die telt!

Het komt regelmatig voor dat deelnemers heel lang nadenken. Soms kijken ze eerst verschrikt in het rond, alsof ze willen zeggen: ‘Moet je echt mij hebben?’ Dikwijls geven deelnemers een veel langer antwoord dan waar ik naar vroeg. Soms geven deelnemers aan het volstrekt oneens te zijn met het standpunt die ik hen vraag in te nemen. En ook gebeurt het vaak dat een andere deelnemer direct kritiek levert op het gegeven antwoord.

Waarom levert zo’n simpele vraag al moeilijkheden op? Dat komt omdat deelnemers vaak denken dat ik vraag om een goed argument, terwijl ik hen in werkelijkheid alleen maar vraag om een argument. Een wereld van verschil. Want door direct een goed antwoord te willen geven, verstop je de ideeënstroom en gaan er veel goede ingevingen verloren.

Argumenten bedenken en selecteren

Argumenten bedenken is net als brainstormen. Het is belangrijk dat je je niet bekommert om de reactie van anderen. Veel mensen zijn opgevoed met het idee dat ze goede antwoorden moeten geven wanneer hen iets gevraagd wordt. Maar het bedenken van argumenten is een heel andere activiteit dan het uitwerken, selecteren en het afwegen van argumenten.

Bekommer je dus bij het bedenken van argumenten niet om hoe slim andere mensen je vinden. Bekommer je (nog) niet om de feitelijke correctheid van je argument, de logische samenhang, de relevantie of de originaliteit. Volg gewoon je eerste gedachten, en doe het snel. De rest komt later wel.

Elke week stuurt Debatrix een overtuigtip waarmee jij je arsenaal aan overtuigingstrategiën kan vergroten! Meld je hier aan om ze elke woensdagmiddag per e-mail te ontvangen!

Wat gebeurde er precies? In een debat over de kans op recidive bij een taakstraf of een gevangenisstraf, wist Helder wetenschappelijk onderzoek dat aantoont dat recidive lager is bij taakstraffen als volgt te weerleggen: ‘Je kunt persoon A niet met persoon B vergelijken.’ Haar tegenstanders zagen het anders: volgens hen is het inherent aan de statistiek dat je twee groepen mensen vergelijkt. Met onnavolgbare logica en kenmerkende PVV-retoriek (‘Je kunt appels niet met koeien vergelijken’) bleef Helder op charmante wijze bij haar standpunt: ‘Je kunt persoon A niet met persoon B vergelijken.’ Een toonbeeld van consistentie.

Kijk in het fragment hoe Helder onder vuur wordt genomen:

Click here to view the embedded video.

Wat zien we?

SP-kamerlid Sharon Gesthuizen gaat zich in dit filmpje bij 2 minuut 38 met het betoog van Helder bemoeien. Dat gaat zo:

”Maar voorzitter, is hier dan ook mee gezegd dat de PVV nooit gelooft in enige vorm van statistisch onderzoek, want dat doen we namelijk, met statistisch onderzoek, op allerlei terreinen, in de gezondheidszorg, in het geval van uhhh handel, overal doen we dat, ik bedoel je vergelijkt altijd groepen mensen met mensen want anders is het niet meer te doen.’’

Helder breekt in:

”Ja, dat vind ik nou…”

Maar Gesthuizen neemt het snel weer over:

”Gelooft mevrouw Helder uberhaupt niet in statistisch onderzoek?”

Een warrig moment. Maar Helder laat zich niet van de wijs brengen, en vervolgt:

”Ja, dat vind ik nou appels met koeien vergelijken en iets met de haren erbij trekken. Daar geef ik dus niet eens antwoord op, mevrouw devoorzitter.”

En zo ging het nog even verder. Aan het einde kan Sharon Gesthuizen haar frustratie niet langer verborgen houden:

”Ik vind het echt een kolderredenering, en ik vind het eigenlijk heel verdrietig dat ik op deze manier moet debatteren.”

Hoe het wel moet

Gesthuizen stopt hier haar hele redenering al in de vraag. Dat is als een stand-up comedian die de clou van zijn grap direct aan het begin vertelt. Wat Gesthuizen hier verzuimt is het maken van een duidelijke keuze: stel ik hier een vraag, of ga ik hier de werking en toepassing van statistiek uitleggen? Dat doet enorme afbreuk aan de retorische kracht van haar vraag. Die was veel sterker geweest als ze simpelweg had gezegd:

”Maar voorzitter, is hier dan ook mee gezegd dat de PVV nooit gelooft in enige vorm van statistisch onderzoek?”

Punt. Pauze.

‘Less is more’. Het mooie hiervan is: simpele vragen zijn vele malen makkelijker om te stellen: je hebt meer tijd om na te denken, meer tijd om adem te halen, meer tijd om je te concentreren op stemgebruik en lichaamshouding. Ook voor de neutrale toeschouwer zijn korte, simpele vragen ook beter te volgen; een goed gestelde vraag krijgt veel meer tijd om te landen. Dit terwijl korte simpele vragen ook nog eens een veel grotere kans hebben om in te slaan als een bom. Want iedereen snapt de vraag, en degene die moet antwoorden heeft ook nog eens minder bedenktijd.

Natuurlijk is de kans om een ontwijkend antwoord groot. Maar dan kun je gemakkelijk de vraag oppakken, en zeggen: ‘De reden dat ik de vraag stel is omdat….’ gevolgd door je redenering, en daarna eventueel: ‘Dus daarom nogmaals mijn vraag…’

nrc.next-columniste Rosanne Hertzberger maakte deze week de balans op. In een column met de veelzeggende titel ‘Is dit het nou’ concludeert ze dat Wikileaks ons vooral heeft geleerd dat het Nederlandse politieke apparaat wordt bemand door ‘brave burgers’. Meer dan een beetje ‘onethisch gekonkelfoes’ valt er volgens Hertzberger niet te ontdekken. Hertzbergen, zo schrijft ze, is vooral teleurgesteld dat Wouter Bos geen paardenhoofd in zijn bed heeft aangetroffen als drukmiddel om het PvdA-standpunt over Afghanistan te veranderen.

Een beetje wheeling and dealing

Hertzberger had dus op meer spanning en sensatie gehoopt, op echt spannende scoops die de heilige oorlog van Assange zou rechtvaardigen. Onthullingen over een beetje ‘wheeling and dealing’ in de politiek; voor Hertzberger is het allemaal niet genoeg om het bestaansrecht van Wikileaks te rechtvaardigen.

Het fascinerende aan de positie van Hertzberger e.a. is dat hun ‘saaiheidsargument’ twee zaken lijken te impliceren, namelijk dat overheden best te vertrouwen zijn; en dat veel geclassificeerde informatie helemaal niet met dwingende reden geheim gehouden werd. Nu via Wikileaks kleine scoops de media bereiken, lijken veel van die scoops bij lange na niet genoeg te zijn om betrokken ambtenaren, diplomaten en politici echt te laten vrezen voor hun leven, of zelfs maar voor hun baan. Dat creëert een spanning in dit argument dat tegenstanders van Wikileaks graag hanteren. Want als veel van de uitgelekte informatie vooral niet spannend is, hoe kan ze dan veel schade aanrichten? De heilige oorlog van Assange is dan wellicht niet gerechtvaardigd; ze is ook vooral veel minder effectief dan gehoopt.

De privacy van instituties

Veel tegenstanders van Wikileaks hebben het recht op privacy toegepast op instituties. Een mateloos irritante denkfout die gelukkig al goed weerlegd is. Instituties hebben geen recht op privacy. Om informatie als geheim te classificeren is een andere rechtvaardiging nodig; veiligheid van personen en/of staten bijvoorbeeld. Volgens velen dient geheimhouding in diplomatieke kringen een belangrijk doel, maar desgevraagd lijkt die geheimhouding vooral goed te zijn om de  ruimte voor het kleinere ‘onethische gekonkelfoes’ in stand te houden. Wel zo handig voor een soepel politiek proces.

Daarmee zijn toch ook die kleinere ‘scoops’ van Wikileaks de moeite waard. Want welke mate van ‘wheeling and dealing’ moeten we eigenlijk accepteren van onze overheden? Wanneer wordt iets ‘spannend’ en wanneer is iets ‘saai’? Desgevraagd liet Hertzberger weten het openbaren van meer schokkende scoops zoals de ‘Collateral Murder Video’ wel relevant te vinden, ‘voor al die mensen die nog steeds in de naïeve overtuiging verkeerden dat oorlog rechtvaardig of eerlijk verloopt.’

‘Grote mensen politiek’

Zelfs geconfronteerd met zulke gruwelijke beelden haalden sommige mensen dus nog de schouders op. Kijken mag wel, maar alleen om de naïeve onschuld af te wassen. Het is bepaald niet de bedoeling dat het leidt tot woede en de roep om verandering. Het ‘saaiheidsargument’ is daarmee een van de meest effectieve manieren om scoops van Wikileaks te downplayen. In ieder geval is het bepaald geen open uitnodiging aan domme en naïeve mensen, de idealisten en de wereldverbeteraars, om mee te praten over ‘grote mensen politiek’. Als de ‘ondraaglijke saaiheid’ van Wikileaks iets illustreert, dan is dat het wel.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke stelling voor een (analyse)debat is Deze Kamer gelooft wel/niet dat Wikileaks de wereld heeft veranderd

Groot probleem gezocht

Geconfronteerd met de vraag waarom zo’n hervorming toch door te voeren kampen pleitbezorgers altijd met een probleem: bijzonder onderwijs blijkt in de praktijk heel aardig te functioneren. Natuurlijk: het is dan mogelijk om terug te vallen op eerste principes ter verdediging van hun zaak. Tegen het bijzonder onderwijs kan een liberaal aanvoeren dat de kinderen de keuzevrijheid wordt ontzegd om kennis te nemen van andere levensbeschouwingen wanneer ze – bijvoorbeeld – reformatorisch onderwijs genieten bovenop een reformatorische opvoeding thuis.

Maar veel minder vaak maken tegenstanders van bijzonder onderwijs duidelijk wat ze willen bereiken. In het debat claimt men de keuzevrijheid voor het individu om een eigen levensbeschouwing te kiezen. Maar hier ontbreekt vaak een concreet gedefinieerd begrip van vrijheid. De vraag omkeren is hem vaak beantwoorden: hoe “vrij” is een individu nog om een reformatorische levensbeschouwing te kiezen met het ontberen van reformatorische ouders, reformatorische vrienden en het genieten van reformatorisch onderwijs?

Levensbeschouwelijke pluriformiteit

Dit probleem laat een spanning zien in het liberale denken over vrijheid en bijzonder onderwijs. Om als individu op een autonome en rationele manier een levensbeschouwing te kiezen, dient er wel een breed spectrum aan levensbeschouwingen voor handen te zijn. Wanneer liberalen er werkelijk in zouden slagen om door middel van afschaffing van het bijzonder onderwijs levensbeschouwelijke “monoculturen” te doorbreken, heeft dit op de lange termijn gevolgen voor de overlevingskansen van deze monoculturen. Om bij het voorbeeld van de reformatorische levensbeschouwing te blijven: waarschijnlijk zou ze veel van haar (toch al verminderde) vitaliteit verliezen.

Recht op twijfel

Liberalen stellen tegenwoordig dat “een kind ook recht heeft op twijfel”. Me dunkt dat het genieten van bijzonder onderwijs een bijzonder rijke voedingsbodem biedt voor twijfel. Reformatorische scholen moeten een fantastische plek zijn voor homoseksuele jongeren om te worstelen met hun geaardheid. Op weinig plekken in de maatschappij worden homoseksuele jongeren nog zo uitgedaagd om de contradicties tussen hun gevoelens en overtuigingen te overdenken. Sowieso is de worsteling van (jonge) mensen met geloofsartikelen  interessant. De predestinatieleer is voor veel gereformeerden bij nadere overdenking zo onrechtvaardig gebleken dat ze er atheïst van zijn geworden.

Hechte (geloofs)gemeenschappen produceren altijd twijfelaars en eenlingen. Niet zelden ontwikkelen zulke mensen zich – juist vanwege hun achtergrond – tot interessante denkers en excentriekelingen. Daarmee lijkt ook het ‘recht op twijfel’ niet extra gewaarborgd te hoeven worden. Natuurlijk heeft het onderwijs een taak te vervullen als het gaat om het cultiveren van twijfel. Wetenschap is geïnstitutionaliseerde twijfel. Het liberalisme is een vorm van geïnstitutionaliseerde twijfel. Maar gelukkig lijkt twijfel ook een wezenlijk kenmerk van het mens-zijn te zijn.   

Opheffing twijfel

Het voorbeeld van de homoseksuele jongere op een reformatorische school toont ook aan dat het de tegenstanders van bijzonder onderwijs natuurlijk helemaal niet te doen is om het waarborgen van levensbeschouwelijke pluriformiteit en het recht op twijfel. Dat blijkt wel uit het feit dat men in liberale kringen eigenlijk zelden de mogelijkheid overweegt dat mensen autonoom en rationeel tot de conclusie zouden kunnen komen dat homoseksualiteit onnatuurlijk is, of tegen de wil van God. Vanuit liberaal perspectief is iemand met zulke denkbeelden doorgaans het ‘slachtoffer’ of de ‘gevangene’ van een verwerpelijk en inferieur geloofssysteem. Of gewoon achterlijk natuurlijk.

Dat geeft natuurlijk niet. Persoonlijk vind ik ook dat vreemde ideeën bestreden moeten worden. Maar het toont wel aan dat de pluriformiteit van een samenleving – of anders gezegd ‘the marketplace of ideas’ – niet per se gebaat is bij een liberale agenda die erop gericht is om vrijheid te definiëren als het recht om gevrijwaard te blijven van verwerpelijke ideeën en geloofssystemen.

Het punt is: het liberalisme heeft allang gewonnen. Het aanvallen van godsdienstige levensbeschouwingen is zo gemakkelijk juist omdat ze al veel van hun vitaliteit hebben verloren. Alleen de islam zit wat dat betreft in de lift – en ook daarvan moet nog blijken of veel jonge moslims in Nederland niet gewoon cultuurmoslims blijken te zijn. Liberalen kunnen met recht claimen dat godsdiensten een ultieme claim leggen op de waarheid. Maar ze kunnen niet meer claimen dat bijzonder onderwijs – met als voornaamste ‘uitwassen’ reformatorisch en islamitisch onderwijs – nog een bedreiging vormt voor de liberale orde. Daarmee is het beter om deze vijanden te koesteren. Laat het bijzonder onderwijs vooral voortbestaan. Zoals gezegd: het houdt liberale idealen alleen maar vitaal.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke debatstelling over het bijzonder onderwijs is: Deze Kamer schaft het bijzonder onderwijs af.

Belachelijk goedkoop

Afgelopen week had ik het genoegen om in de Weense Staatsopera voor slechts vier euro de opera Don Giovanni van Mozart te aanschouwen. Een van de beroemdste opera’s ter wereld, uitgevoerd door een van de beste operagezelschappen. In een van de mooiste operahuizen ter wereld. Voor vier euro.

Dat is belachelijk. Dat is niet reëel. Dat is niet marktconform. Dat was vermoedelijk de best besteedde vier euro die ik ooit aan een culturele voorstelling heb uitgegeven. Maar daar staat ook iets tegenover: niet alleen heb ik vier euro in deze ervaring geïnvesteerd maar ook een hoop tijd: anderhalf uur wachten in de rij om de kaartjes te kopen. Dan reken ik niet mee: de slopende onzekerheid. Tot op de dag zelf was niet duidelijk of we die avond wel naar Don Giovanni zouden kunnen gaan. De kassa voor staanplaatsen gaat bij de Weense Staatsopera namelijk pas 80 minuten voor aanvang van de voorstelling open, en ook hierbij geldt: vol = vol en op = op.

Effectief en stigmatiserend

Op de staantribunes van de Weense Staatsopera hadden we gezelschap van veel jonge en oude inwoners van Wenen zelf (en toegegeven: ook veel toeristen). Ook deze mensen moesten vier uur lang staan (plus circa anderhalf uur wachten in de rij) en toezien hoe op enkele meters verder mensen genoten van de opera op een luxe balkon. Jaloersmakend. Maar goed, zo doet men dat nu eenmaal in Wenen. Overigens ook in Londen en New York.

Maar in Nederland is het idee niet populair. Welke argumenten worden hier eigenlijk gebruikt? Ten eerste hebben tegenstanders vaak gezegd dat herinvoering van het staanplaatsen niet effectief is. Nu er flink bezuinigd moet worden in de sector is het onvermijdelijk dat de prijzen voor schouwburgbezoek gaan stijgen. Het gaat hier niet alleen om een hoger btw-tarief maar ook om de ‘kale’ prijs van tickets. Het heel goedkoop aanbieden van staanplaatsen gaat daarbij weinig doen om opbrengsten van schouwburgen te verhogen. In tegendeel: de ticketprijzen moeten sowieso omhoog.

Bovendien, zo is het argument uit sociaal-democratische kringen, is herinvoering van staanplaatsen stigmatiserend. Klassenverschillen worden zichtbaar uitvergroot en dat moet niet kunnen. Want gelijkheid moet. Ofzo.

Elitair? Hell yeah!

Op zich zijn beide argumenten tegen herinvoering van het ‘schellinkje’ correct. Maar beide argumenten gaan voorbij aan de essentie achter het (her)invoeren van het schellinkje. De visie hierachter is, en moet zijn, dat sociale verschillen worden uitvergroot en dat men gebruikmaakt van vergaande prijsdifferentiatie. De effectiviteit hiervan schuilt niet in het verhogen van de totale opbrengsten maar in het populariseren van deze ‘hoge’ cultuur voor alle lagen van de bevolking. Staanplaatsen zouden wel eens de bereidheid van alle sociale klassen voor voorstellingen zoals opera, ballet en klassieke muziekconcerten kunnen verhogen.

Er zijn goede redenen om kaartjes voor hoge cultuur duurder te willen maken juist om de vraag te stimuleren. Met een simpele vraag- en aanbodlogica uit economie 1.0. lesboeken kom je er niet, maar marketeers en gedragswetenschappers snappen waarom: mensen waarderen hoogwaardige producten niet als ze laaggeprijsd zijn. Alleen door een beroep te doen op een ander schaars middel (tijd en energie) zorg je ervoor dat mensen met weinig geld alsnog persoonlijk investeren in een culturele ervaring van onschatbare waarde. Omgekeerd: de luxe van een gereserveerd ticket op balkon of in de parterre zal heel veel liefhebbers financieel heel wat waard zijn, zeker als ze bij ieder bezoek geconfronteerd worden met het alternatief.

Ene Norbert, een Weense operaliefhebber met een geschatte leeftijd van 55 jaar, legde het als volgt uit: hij verdroeg het lange wachten omdat deze Weense traditie hem hiervoor het broodnodige karakter en liefde voor de opera had bijgebracht. Men kan het stigmatiserend noemen, of een vorm van maatschappelijke achteruitgang. Maar neem daarbij ook aan: in zo’n decorum komt een opera als Don Giovanni veel beter tot zo’n recht.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke debatstelling bij dit onderwerp is: Deze Kamer is voor (her)invoering van staanplaatsen in de schouwburg.

Analyse van de situatie

Op internet was uiteraard genoeg discussie over smaak en goede zeden. De Wereld Draait Door heeft de afgelopen tijd geen goede reputatie opgebouwd. Bij nrc next al opgepikt: ‘Eerst Kelder vs Storms, toen hangmeisjes tegen Roethof en nu Prem vs Geelen. Wordt Matthijs de nieuwe “Jerry Springer”?’ Prem Radhakishun had al de reputatie een ongeleid projectiel te zijn. Dus toen Prem zijn inmiddels beruchte opmerking maakte, reageerde presentator Matthijs van Nieuwkerk ook heel verontwaardigd: “Prem, doe normaal! Doe normaal!” Kijk de beelden gerust nog een keer terug:

Click here to view the embedded video.

Of voor wie het gewoon even terug wilt lezen:

Ik heb tal van voorbeelden van de onbetrouwbaarheid van de Volkskrant. Jean Pierre Geelen is een van de grootste hypocrieten waarvan ik vernomen heb dat hij het met kleine kinderen doet. Ik heb er geen bewijs van, maar zo schrijft hij ook.

Wat doe je?

Stel: je bent Matthijs van Nieuwkerk. Wat doe je dan, wat hoor je dan? Er zijn natuurlijk verschillende manieren om zo’n uitspraak te interpreteren. Het kan een spitsvondige manier zijn van Radhakishun om te stellen dat Geelen zijn uitspraken over het algemeen slecht onderbouwt. Dat is tenminste wat het zinnetje ‘Ik heb er geen bewijs van, maar zo schrijft hij ook’ suggereert. Dat is nog steeds een persoonlijke aanval, en dat is nog steeds niet heel relevant voor de tafeldiscussie, maar is het wel een harde beschuldiging aan het adres van Geelen dat laatstgenoemde het met kleine kinderen zou doen?

Dat is natuurlijk maar de vraag. Mensen die een echte beschuldiging aan het adres van hun slachtoffer willen uiten, zeggen er doorgaans niet achteraan: ‘Ik heb er natuurlijk geen bewijs van’. Wat hier natuurlijk consternatie veroorzaakt, is de aard van het specifieke gerucht: Geelen die het met kleine kinderen zou doen. Een groter maatschappelijk taboe is nauwelijks denkbaar. Zouden andere geruchten die Radhakishun ook tot zoveel ophef zorgen? Wat als het gerucht simpelweg was dat Geelen homo was, ‘s avonds achter het stuur zou kruipen, of iets dergelijks?

In ‘the heat of the moment’ nemen emoties wel eens de overhand en is zorgvuldig luisteren lastig. Toch is dat precies de rol van een goede discussieleider. Een discussieleider hoeft zich zeker niet in alle gevallen te onthouden van een moreel oordeel over hetgeen er aan tafel wordt gezegd, maar een discussieleider heeft ook een eenvoudiger, simpeler taak: gewoon kalm blijven en ervoor zorgen dat deelnemers helder argumenteren. Wat Radhakishun hier deed, kun je beschouwen als een uitspraak onder de gordel, maar met enige fantasie ook als de klassieke stijlfiguur van de refutatio: het aanreiken van een argument om dat direct weer te weerleggen.

Of het fatsoenlijk was wat Radhakishun deed, laat ik graag aan de lezer over. Maar stijlfiguren zijn een verrijking voor onze taal. Goede stijlfiguren trekken de aandacht van de toehoorder en wijzen die toehoorder op een belangrijk punt. Ze doen een beroep op logisch denkvermogen. Radhakishun heeft in De Wereld Draait Door in ieder geval zijn doel bereikt: hij bracht bij de kijker in herinnering hoe belangrijk het is om niet alles te geloven wat men hoort, maar altijd door te vragen naar bewijs. Presentator Matthijs van Nieuwkerk laat op dat vlak vaak graag een steekje vallen. Radhakishun had een slimmer publiek en een minder hypocriete presenator naast zich verdiend.

Kwade genius

Feitelijk heeft Corstens natuurlijk gelijk: Wilders ondermijnt het vertrouwen in rechtspraak. Een wrakingsverzoek indienen ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. In hoger beroep gaan ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Kijken naar Mohammed Enait ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Stellen dat alle rechters in dit land links zijn, ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Vertrouwen in [vul maar in] kan sowieso gemakkelijk worden ondermijnd. Beschuldig je partner eens voor de lol van vreemdgaan – succes verzekerd. Het uiten van wantrouwen ondermijnt altijd vertrouwen. Tot zover de open deur.

Maar hoe weet je in hoeverre je het iemand kwalijk kunt nemen ‘ondermijnende’ uitspraken te doen? Soms is wantrouwen toch ook heel terecht, of toch tenminste begrijpelijk? Het probleem met Corstens  is natuurlijk dat hij impliciet een heel duidelijke verklaring biedt voor Wilders’ ondermijnende gedrag: Wilders is een kwade genius die het vertrouwen van het publiek in de rechtspraak doelbewust manipuleert. Hij is als de restauranthouder die in de stad het gerucht verspreid dat er ratten rondlopen in de keuken van z’n concurrent. Wilders als profeet van een kwaadaardige self fulfilling prophecy.

Beer in het bos

Zo’n boodschap is natuurlijk aan dovemansoren gericht. Wie iemand ervan beschuldigt een kwade genius te zijn die valse theorieën spuit, doet immers twee dingen: (1) de intenties van die persoon in twijfel trekken; en (2) diens achterban beschuldigen ontvankelijk te zijn voor onzin. De stelligheid van die boodschap maakt logischerwijs dat het nooit een PVV-stemmer, laat staan Wilders zelf, aan het twijfelen brengt, maar vooral een preek is voor de eigen parochie.

Toch zou minder stelligheid en meer twijfel de boodschap van Corstens  juist versterken. Wilders staat bekend als een man die nooit het debat aangaat, wat vanzelfsprekend enorm bijdraagt aan het mysterie Wilders. Vaak bezien als een kracht van Wilders, is het evengoed een zwakte. Waarom zouden critici het mysterie Wilders niet nog wat meer vergroten?

Het klassieke voorbeeld van succesvolle twijfel is het tv-spotje Bear in the Woods waarmee Ronald Reagan zich wist te positioneren als een ‘veilige’ presidentskandidaat. De beer in het spotje is een duidelijke toespeling op de Sovjet Unie in een periode waarin Reagan te boek stond als een rechts rabiate politicus die vond dat de Sovjet Unie bestreden moest worden. Maar het spotje deed iets heel anders: het mysterie van de Sovjet Unie te vergroten in plaats van het beeld van de Sovjet Unie als Evil Empire te bestendigen. Voor Reagan deed het spotje wonderen. Veel meer mensen bleken ontvankelijk voor de boodschap dat de Sovjet Unie een Evil Empire zou kunnen zijn dan voor de boodschap dat het een Evil Empire was. Het appeleert aan een gevoel dat veel mensen hebben, better be save than sorry.

Dat is ook waarom twijfelen aan de beweegredenen en motieven van Wilders waarschijnlijk effectiever is dan hem hardop beschuldigen van rechtspraak ondermijnende uitspraken. In ieder geval wekt het meer de schijn van onpartijdigheid dan wat Corstens in Buitenhof deed.

Krassen op de ziel

We weten allemaal dat meisjes anders pesten dan jongens. Meisjes klitten samen in groepjes, meisjes sluiten anderen buiten, meisjes manipuleren, meisjes trekken je aan en stoten je af, meisjes doen alleen aardig tegen je als er niemand anders bij is, meisjes dreigen je in de steek te laten als je met iemand anders speelt. Lees maar.  Meisjes slaan en schoppen je weliswaar niet in de buik of tegen schenen, maar met hun pure, onversneden en achterbakse valsheid laten ze diepe krassen achter op de ziel van hun slachtoffers.

Lespakketten dus om het pestgedrag van meisjes tegen te gaan. Een interessant idee. Is hier sprake van de sociale stigmatisering van typisch meisjesgedrag, na jarenlange berichten dat jongens het in het onderwijs zo moeilijk hadden? Dat zou een fraai staaltje historische gerechtigheid zijn, restoring the balance! Wellicht hebben we hier te maken met een stukje doorgeschoten feminisering van de samenleving die – oh ironie! – eens niet de mannelijke maar de vrouwelijke helft van de samenleving raakt. De meeste jongens missen immers het venijn, de dubbelzinnigheid, de welbespraaktheid om te kunnen pesten zoals een (jonge) vrouw dat kan. Relationele agressie serieuzer nemen dan fysieke agressie, een interessante moraal is het zeker. Met mannen aan de macht in het onderwijs is de vraag of het probleem überhaupt was opgemerkt.

Vrijheid van meningsuiting

Toch kon ik het niet helpen om weer aan Geert Wilders te denken. Want een vals, blond kreng is dat volgens contemporaine pedagogische standaarden toch. Wie niet beter wist en het fenomeen Wilders eens niet met het geijkte begrippenapparaat van vrije meningsuiting wil benaderen, zou haast denken dat Wilders een meisje van een jaar of 13 was.

Dan is het maar de vraag of Bram Moskowitz de juiste strategie heeft gekozen ter verdediging in het politieke showproces van de 21^ste eeuw. Want stellen dat de grens van vrije meningsuiting ligt bij het oproepen tot geweld klinkt ineens hopeloos naïef, simplistisch en verouderd voor wie oog heeft voor de destructieve krachten van Wilders’ vrouwelijke, relationele agressie. Wilders op de basisschool zou waarschijnlijk te maken krijgen met Rationeel-Emotieve Therapie van Albert Ellis om zijn eigen valkuilen te ontdekken en te leren hoe positieve gedachten leiden tot prettig, sociaal gedrag. En ineens wordt duidelijk waarom het vooral mannelijke politieke commentatoren zijn die de dubbelzinnige frames, formuleringen en strategische wendingen van Wilders analyseren als slim, doortrapt en geniaal. Gemene meisjes van 13 zouden de afgelopen jaren precies hetzelfde hebben gedaan.

“The challenge for the Tea Party movement is to identify specifically: What would you do? It’s not enough to say ‘get control of spending.’ I think its important for you to say, ‘I’m willing to cut veterans’ benefits,’ or ‘I’m willing to cut Medicare or Social Security,’ or ‘I’m willing to see taxes go up.’ ”

Een succesvolle strategie? Obama maakt het de Tea Party beweging in ieder geval moeilijk door deze impopulaire suggesties te doen. Het uitdagen van een opponent op de manier zoals Obama dit nu doet, levert in ieder geval twee voordelen op:

Een: de Tea Party beweging zal zich moeten distantiëren van de suggesties die Obama doet. Door uit te moeten leggen dat de Tea Party beweging niet wil bezuinigen op toelagen voor oud-militairen, pensioenen of de ziekteverzekering voor ouderen, blijven die suggesties onbedoeld toch een beetje aan de Tea Party beweging hangen. Dit is in feite het trucje die de Amerikaanse linguïst George Lakoff de Democraten heeft geleerd met zijn beroemde boekje Don’t think of a elephant. De Republikeinen zijn in Amerika tradioneel sterk in het framen van debatten waardoor de Democraten vaak gedwongen werden om heel defensief uit te leggen waar ze niet voor stonden. Lakoff leerde Democraten hoe zij precies dezelfde technieken konden gebruiken om de Republikeinen in het nauw te drijven. Dit is precies wat Obama doet door gevoelige suggesties te doen zoals bezuinigen op oud-militairen.

Twee: de Tea Party beweging claimt in feite dat er pijnloos bezuinigd kan worden zonder dat het burgers raakt. Maar niet-controversele en pijnloze bezuinigsmaatregelen zijn schaars. Zeker als het om honderden miljarden euro’s gaat. De Tea Party beweging zal zich waarschijnlijk wel kunnen distantiëren van de meest impopulaire maatregelen die Obama doet, maar terreinwinst in de strijd met de Tea Party beweging levert het waarschijnlijk wel op. Hoe concreter bezuinigingsplannen worden, hoe gemakkelijker het is om gaten te schieten. En als de Tea Party beweging de vraag van Obama wil ontwijken? Dan zal Obama deze vraag nog veel vaak gaan herhalen.