Belachelijk goedkoop

Afgelopen week had ik het genoegen om in de Weense Staatsopera voor slechts vier euro de opera Don Giovanni van Mozart te aanschouwen. Een van de beroemdste opera’s ter wereld, uitgevoerd door een van de beste operagezelschappen. In een van de mooiste operahuizen ter wereld. Voor vier euro.

Dat is belachelijk. Dat is niet reëel. Dat is niet marktconform. Dat was vermoedelijk de best besteedde vier euro die ik ooit aan een culturele voorstelling heb uitgegeven. Maar daar staat ook iets tegenover: niet alleen heb ik vier euro in deze ervaring geïnvesteerd maar ook een hoop tijd: anderhalf uur wachten in de rij om de kaartjes te kopen. Dan reken ik niet mee: de slopende onzekerheid. Tot op de dag zelf was niet duidelijk of we die avond wel naar Don Giovanni zouden kunnen gaan. De kassa voor staanplaatsen gaat bij de Weense Staatsopera namelijk pas 80 minuten voor aanvang van de voorstelling open, en ook hierbij geldt: vol = vol en op = op.

Effectief en stigmatiserend

Op de staantribunes van de Weense Staatsopera hadden we gezelschap van veel jonge en oude inwoners van Wenen zelf (en toegegeven: ook veel toeristen). Ook deze mensen moesten vier uur lang staan (plus circa anderhalf uur wachten in de rij) en toezien hoe op enkele meters verder mensen genoten van de opera op een luxe balkon. Jaloersmakend. Maar goed, zo doet men dat nu eenmaal in Wenen. Overigens ook in Londen en New York.

Maar in Nederland is het idee niet populair. Welke argumenten worden hier eigenlijk gebruikt? Ten eerste hebben tegenstanders vaak gezegd dat herinvoering van het staanplaatsen niet effectief is. Nu er flink bezuinigd moet worden in de sector is het onvermijdelijk dat de prijzen voor schouwburgbezoek gaan stijgen. Het gaat hier niet alleen om een hoger btw-tarief maar ook om de ‘kale’ prijs van tickets. Het heel goedkoop aanbieden van staanplaatsen gaat daarbij weinig doen om opbrengsten van schouwburgen te verhogen. In tegendeel: de ticketprijzen moeten sowieso omhoog.

Bovendien, zo is het argument uit sociaal-democratische kringen, is herinvoering van staanplaatsen stigmatiserend. Klassenverschillen worden zichtbaar uitvergroot en dat moet niet kunnen. Want gelijkheid moet. Ofzo.

Elitair? Hell yeah!

Op zich zijn beide argumenten tegen herinvoering van het ‘schellinkje’ correct. Maar beide argumenten gaan voorbij aan de essentie achter het (her)invoeren van het schellinkje. De visie hierachter is, en moet zijn, dat sociale verschillen worden uitvergroot en dat men gebruikmaakt van vergaande prijsdifferentiatie. De effectiviteit hiervan schuilt niet in het verhogen van de totale opbrengsten maar in het populariseren van deze ‘hoge’ cultuur voor alle lagen van de bevolking. Staanplaatsen zouden wel eens de bereidheid van alle sociale klassen voor voorstellingen zoals opera, ballet en klassieke muziekconcerten kunnen verhogen.

Er zijn goede redenen om kaartjes voor hoge cultuur duurder te willen maken juist om de vraag te stimuleren. Met een simpele vraag- en aanbodlogica uit economie 1.0. lesboeken kom je er niet, maar marketeers en gedragswetenschappers snappen waarom: mensen waarderen hoogwaardige producten niet als ze laaggeprijsd zijn. Alleen door een beroep te doen op een ander schaars middel (tijd en energie) zorg je ervoor dat mensen met weinig geld alsnog persoonlijk investeren in een culturele ervaring van onschatbare waarde. Omgekeerd: de luxe van een gereserveerd ticket op balkon of in de parterre zal heel veel liefhebbers financieel heel wat waard zijn, zeker als ze bij ieder bezoek geconfronteerd worden met het alternatief.

Ene Norbert, een Weense operaliefhebber met een geschatte leeftijd van 55 jaar, legde het als volgt uit: hij verdroeg het lange wachten omdat deze Weense traditie hem hiervoor het broodnodige karakter en liefde voor de opera had bijgebracht. Men kan het stigmatiserend noemen, of een vorm van maatschappelijke achteruitgang. Maar neem daarbij ook aan: in zo’n decorum komt een opera als Don Giovanni veel beter tot zo’n recht.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke debatstelling bij dit onderwerp is: Deze Kamer is voor (her)invoering van staanplaatsen in de schouwburg.

Onvergelijkbaar

Om te beginnen zijn de doelen van een protestdemonstratie en een cyberaanval onvergelijkbaar. Sterker nog: ze staan haaks op elkaar. De een draait om het laten horen van een ander geluid, terwijl de ander juist beoogt een ander het zwijgen op te leggen. Een protestdemonstratie leidt er normaal gesproken niet toe dat openbare gebouwen ontoegankelijk worden voor het publiek. Gebeurt dat wel, dan is er op z’n minst sprake van een blokkade en in het uiterste geval zelfs van een bezetting. Beide kunnen weliswaar een vorm van protest zijn, maar je kunt er – net als voor het platleggen van een site – geen toestemming voor aanvragen bij de burgemeester. De reden daarvoor is simpel: blokkades en bezettingen zijn bij wet verboden.

Schouten maakt bovendien een cruciale fout door te veronderstellen dat de individuele internetactivist één op één vergeleken kan worden met een deelnemer aan een demonstratie. In een protestmars telt elke demonstrant voor één, maar op internet kan één persoon voor honderd of zelfs honderdduizend tellen – mits het iemand is die over voldoende kennis en bandbreedte beschikt. En heb je die niet, dan kun je altijd nog capaciteit inhuren. Met een zogenaamd botnet of zombienetwerk kun je ervoor zorgen dat vele duizenden computers meedoen aan jouw cyberaanval, zonder dat de eigenaren van die computers daarvan op de hoogte zijn. Alsof je honderdduizend mensen drogeert en meeneemt naar je protestmars. Daarmee zegt het aantal bij de cyberaanval betrokken computers vrijwel niets over het maatschappelijk draagvlak voor de actie.

Grote schade

Het platleggen van websites leidt bovendien tot grote maatschappelijke schade. De aanval op Mastercard trof immers niet alleen de organisatie, maar ook haar klanten. Omdat enkele honderden internetactivisten hun onvrede uitten over de behandeling van één klant (WikiLeaks), konden vele miljoenen mensen en bedrijven over de hele wereld een dag lang geen online betalingen doen met hun credit card. De wetgever heeft terecht een extra zware straf bepaald voor het platleggen van iets van algemeen nut, nota bene in het selectief door Schouten aangehaalde artikel 161sexies van het Wetboek van Strafrecht.

Erg nauwkeurig zijn de cyberaanvallen niet. In praktijk worden niet zozeer websites aangevallen, maar de servers waarop die websites draaien. En op de meeste servers draaien meerdere websites. Elk jaar worden zo ‘onbedoeld’ vele tienduizenden websites platgelegd. Zo was vorige week de website van VARA een tijd onbereikbaar, alleen omdat de site toevallig bij dezelfde provider stond als de onder vuur genomen websites van politie en het Openbaar Ministerie.

Hoe dan wel?

Maar hoe kun je dan wel protesteren tegen het gedrag van grote bedrijven die voornamelijk opereren via internet? Door je niet tot de organisatie te richten maar tot haar klanten. Door klanten jouw geluid te laten horen in plaats van een bedrijf het zwijgen op te leggen. Youp van ’t Hek liet afgelopen maand zien dat je prima je punt kunt maken en een organisatie als T-Mobile onder druk kan zetten, zonder de organisatie voor haar klanten onbereikbaar – onbereikbaarder? – te maken.

De gevolgen op de lange termijn van het platleggen van websites mogen niet onderschat worden. Afgelopen jaar werden meer dan 5.000 websites doelbewust platgelegd. Met in het kielzog dus nog veel websites toevallig op dezelfde server stonden. In een samenleving waar bereikbaarheid cruciaal is, eisen klanten op hoge toon dat hun website continu bereikbaar is. Het is dan ook een kwestie van tijd voordat providers het hosten van controversiële websites uit de weg gaan, uit angst om klanten te verliezen. Zo kunnen activisten uiteindelijk een bepalende stem krijgen in het aanbod op internet. Zij zouden dan evenzeer een censurerende macht kunnen worden – of een macht die zelfcensuur oplegt – als de overheden die proberen om WikiLeaks lam te leggen.

Totalitair gedrag

Het voortbestaan van het internet hangt af van miljoenen mensen met zeer uiteenlopende opvattingen. Zodra iedereen begint met het blokkeren van alles waar hij het mee oneens is, dan blijft er niets meer over. Uiteindelijk is iedere aanval op de bereikbaarheid van internetsites een aanval op onze vrijheid. Of, zoals George Orwell het ooit verwoordde: “Als vrijheid iets betekent, dan is het wel het recht om mensen te vertellen wat ze niet willen horen”.

Deze week was ook de website van pedofielenvereniging Martijn het slachtoffer van een cyberaanval. Nu zullen de meesten van ons daar niks te zoeken hebben, maar geeft dat iemand het recht om die site plat te leggen en zo te voorkomen dat iemand nog kan lezen wat daar geschreven staat? Dat is geen democratie, en het heeft niks met protestdemonstraties te maken. Het is totalitair gedrag. Het is burgerfascisme.

Dit artikel verscheen op 21 december 2010 in nrc.next is geschreven door Take Ligteringen en Lars Duursma

Analyse van de situatie

Op internet was uiteraard genoeg discussie over smaak en goede zeden. De Wereld Draait Door heeft de afgelopen tijd geen goede reputatie opgebouwd. Bij nrc next al opgepikt: ‘Eerst Kelder vs Storms, toen hangmeisjes tegen Roethof en nu Prem vs Geelen. Wordt Matthijs de nieuwe “Jerry Springer”?’ Prem Radhakishun had al de reputatie een ongeleid projectiel te zijn. Dus toen Prem zijn inmiddels beruchte opmerking maakte, reageerde presentator Matthijs van Nieuwkerk ook heel verontwaardigd: “Prem, doe normaal! Doe normaal!” Kijk de beelden gerust nog een keer terug:

Click here to view the embedded video.

Of voor wie het gewoon even terug wilt lezen:

Ik heb tal van voorbeelden van de onbetrouwbaarheid van de Volkskrant. Jean Pierre Geelen is een van de grootste hypocrieten waarvan ik vernomen heb dat hij het met kleine kinderen doet. Ik heb er geen bewijs van, maar zo schrijft hij ook.

Wat doe je?

Stel: je bent Matthijs van Nieuwkerk. Wat doe je dan, wat hoor je dan? Er zijn natuurlijk verschillende manieren om zo’n uitspraak te interpreteren. Het kan een spitsvondige manier zijn van Radhakishun om te stellen dat Geelen zijn uitspraken over het algemeen slecht onderbouwt. Dat is tenminste wat het zinnetje ‘Ik heb er geen bewijs van, maar zo schrijft hij ook’ suggereert. Dat is nog steeds een persoonlijke aanval, en dat is nog steeds niet heel relevant voor de tafeldiscussie, maar is het wel een harde beschuldiging aan het adres van Geelen dat laatstgenoemde het met kleine kinderen zou doen?

Dat is natuurlijk maar de vraag. Mensen die een echte beschuldiging aan het adres van hun slachtoffer willen uiten, zeggen er doorgaans niet achteraan: ‘Ik heb er natuurlijk geen bewijs van’. Wat hier natuurlijk consternatie veroorzaakt, is de aard van het specifieke gerucht: Geelen die het met kleine kinderen zou doen. Een groter maatschappelijk taboe is nauwelijks denkbaar. Zouden andere geruchten die Radhakishun ook tot zoveel ophef zorgen? Wat als het gerucht simpelweg was dat Geelen homo was, ‘s avonds achter het stuur zou kruipen, of iets dergelijks?

In ‘the heat of the moment’ nemen emoties wel eens de overhand en is zorgvuldig luisteren lastig. Toch is dat precies de rol van een goede discussieleider. Een discussieleider hoeft zich zeker niet in alle gevallen te onthouden van een moreel oordeel over hetgeen er aan tafel wordt gezegd, maar een discussieleider heeft ook een eenvoudiger, simpeler taak: gewoon kalm blijven en ervoor zorgen dat deelnemers helder argumenteren. Wat Radhakishun hier deed, kun je beschouwen als een uitspraak onder de gordel, maar met enige fantasie ook als de klassieke stijlfiguur van de refutatio: het aanreiken van een argument om dat direct weer te weerleggen.

Of het fatsoenlijk was wat Radhakishun deed, laat ik graag aan de lezer over. Maar stijlfiguren zijn een verrijking voor onze taal. Goede stijlfiguren trekken de aandacht van de toehoorder en wijzen die toehoorder op een belangrijk punt. Ze doen een beroep op logisch denkvermogen. Radhakishun heeft in De Wereld Draait Door in ieder geval zijn doel bereikt: hij bracht bij de kijker in herinnering hoe belangrijk het is om niet alles te geloven wat men hoort, maar altijd door te vragen naar bewijs. Presentator Matthijs van Nieuwkerk laat op dat vlak vaak graag een steekje vallen. Radhakishun had een slimmer publiek en een minder hypocriete presenator naast zich verdiend.

Krassen op de ziel

We weten allemaal dat meisjes anders pesten dan jongens. Meisjes klitten samen in groepjes, meisjes sluiten anderen buiten, meisjes manipuleren, meisjes trekken je aan en stoten je af, meisjes doen alleen aardig tegen je als er niemand anders bij is, meisjes dreigen je in de steek te laten als je met iemand anders speelt. Lees maar.  Meisjes slaan en schoppen je weliswaar niet in de buik of tegen schenen, maar met hun pure, onversneden en achterbakse valsheid laten ze diepe krassen achter op de ziel van hun slachtoffers.

Lespakketten dus om het pestgedrag van meisjes tegen te gaan. Een interessant idee. Is hier sprake van de sociale stigmatisering van typisch meisjesgedrag, na jarenlange berichten dat jongens het in het onderwijs zo moeilijk hadden? Dat zou een fraai staaltje historische gerechtigheid zijn, restoring the balance! Wellicht hebben we hier te maken met een stukje doorgeschoten feminisering van de samenleving die – oh ironie! – eens niet de mannelijke maar de vrouwelijke helft van de samenleving raakt. De meeste jongens missen immers het venijn, de dubbelzinnigheid, de welbespraaktheid om te kunnen pesten zoals een (jonge) vrouw dat kan. Relationele agressie serieuzer nemen dan fysieke agressie, een interessante moraal is het zeker. Met mannen aan de macht in het onderwijs is de vraag of het probleem überhaupt was opgemerkt.

Vrijheid van meningsuiting

Toch kon ik het niet helpen om weer aan Geert Wilders te denken. Want een vals, blond kreng is dat volgens contemporaine pedagogische standaarden toch. Wie niet beter wist en het fenomeen Wilders eens niet met het geijkte begrippenapparaat van vrije meningsuiting wil benaderen, zou haast denken dat Wilders een meisje van een jaar of 13 was.

Dan is het maar de vraag of Bram Moskowitz de juiste strategie heeft gekozen ter verdediging in het politieke showproces van de 21^ste eeuw. Want stellen dat de grens van vrije meningsuiting ligt bij het oproepen tot geweld klinkt ineens hopeloos naïef, simplistisch en verouderd voor wie oog heeft voor de destructieve krachten van Wilders’ vrouwelijke, relationele agressie. Wilders op de basisschool zou waarschijnlijk te maken krijgen met Rationeel-Emotieve Therapie van Albert Ellis om zijn eigen valkuilen te ontdekken en te leren hoe positieve gedachten leiden tot prettig, sociaal gedrag. En ineens wordt duidelijk waarom het vooral mannelijke politieke commentatoren zijn die de dubbelzinnige frames, formuleringen en strategische wendingen van Wilders analyseren als slim, doortrapt en geniaal. Gemene meisjes van 13 zouden de afgelopen jaren precies hetzelfde hebben gedaan.

Nederland vs buitenland

Er is een groot verschil tussen de toespraken die Geert Wilders in Nederland geeft en de toespraken die hij in het buitenland houdt. In Nederland houdt Wilders ervan om te verrassen met memorabele metaforen en te shockeren met controversiële ideeën. In het buitenland is de toon van zijn toespraken gematigder en de inhoud veel voorspelbaarder. De meeste uitspraken die de media halen (“Mr. Erdogan is a total freak”) doet Wilders wanneer hij improviseert tijdens interviews en persconferenties. Tijdens speeches zet hij rustig uiteen hoe de islam geen onschuldige religie zou zijn maar een gevaarlijke ideologie. Ook vertelt hij hoe blij hij is dat hij deze speech kan geven, waarbij hij benadrukt hoe de vrijheid van meningsuiting onder druk staat.

Een mooie illustratie daarvan is de openingspassage uit een speech die hij anderhalf jaar geleden gaf in New York:

Thank you very much for inviting me. And – to the immigration authorities – thank you for letting me into this country. It is always a pleasure to cross a border without being sent back on the first plane. Today, the dearest of our many freedoms is under attack all throughout Europe. Free speech is no longer a given. What we once considered a natural element of our existence, our birth right, is now something we once again have to battle for.

Het is inmiddels zijn standaard openingsgrap bij toespraken in het buitenland. Zoals bij zijn speech bij de House of Lords op 5 maart van dit jaar:

It is great to be back in London. And it is great that this time, I got to see more of this wonderful city than just the detention centre at Heathrow Airport.

Onwennige opening

De speech die Wilders gisteren uitsprak kende een heel andere en misschien daardoor ook een wat onwennige start. De voorbereide versie van de speech die enkele minuten na de toespraak online stond, begon zo:

Dear friends,

May I ask you to be silent for ten seconds? Just be silent and listen. Ten seconds. And listen… What we hear are the sounds of life in the greatest city on earth. No place in the world, no place in human history, is as richly varied and vibrant and dynamic as New York City. You hear the cars, you hear the people, you hear them rushing to their various destinations, you hear the sounds of business and of pleasure, you hear the cheers, you hear the cries, the buzzing sounds of human activity. And that is how it should be. Always.

Now close your eyes – I know it’s a beautiful day, but close your eyes. I have been told that this day nine years ago was just such a beautiful day — and remember, or try to remember, or try to imagine the sounds which were heard here on this spot under this same blue sky exactly nine years ago. The sound of shock, the sound of destruction, the sound of panic, the sound of pain, the sound of terror. Did New York deserve this? Did America deserve this? Did the West deserve this? What, my friends, would you say to people who argue that New York, that America, that the West had itself to blame for those horrible sounds? There are people in this city who argue this. And they are angry because we are gathered here today to commemorate, to make a stand, to draw the line.

Een typisch Amerikaanse opening, volgens het boekje haast. Maar dat is niet hoe Wilders gisteren zijn speech begon. In plaats daarvan improviseerde Wilders:

Ladies and gentlemen, let me start by saying: “No mosque here!”

Toen de aanwezige actievoerders de laatste zin enthousiast overnamen en veelvuldig scandeerden, leek Wilders wat uit zijn element. Uiteindelijk complimenteerde hij de groep — Exactly! — maar soepel ging het allerminst. Onwennig leek het zelfs, die publieksinteractie. Datzelfde geldt voor de overgang naar de oorspronkelijke opening. Die zo emotioneel en gevoelig bedoelde passage viel nu wat in het water.

Quotes van derden

Wat Wilders wel weer slim deed, was het quoten van derden. Voor het Amerikaanse publiek haalde hij onder meer uitspraken aan van burgemeester Bloomberg en oud-presidenten Ronald Reagan en Abraham Lincoln. De quote van Reagan gaf hij extra symboliek door te benadrukken dat hij die ooit uitsprak in Normandië, 40 jaar na D-Day:

We will always remember. We will always be proud. We will always be prepared, so we may always be free.

Zoiets doet Wilders wel vaker. Zo quote hij graag Winston Churchill, en dan met name de volgende quote:

Mohammedanism is a militant and proselytizing faith. No stronger retrograde force exists in the World. It has already spread throughout Central Africa, raising fearless warriors at every step (…) the civilization of modern Europe might fall, as fell the civilization of ancient Rome.

Subtiel benadrukt Wilders ook vaak dat Churchill de Koran vergeleek met Mein Kampf in zijn alom geprezen boek ‘The Second World War’. Een boek dat beloond werd met de Nobelprijs voor de literatuur.

Onpersoonlijk

Ten opzichte van eerdere speeches in het buitenland valt een belangrijk verschil op: het totale gebrek aan persoonlijke elementen in zijn toespraak. Doorgaans weet Wilders zijn eigen biografie naadloos te verweven met de centrale boodschap van de toespraak. Bijvoorbeeld zo, bij zijn eerdere speech in New York:

As you might know, I will be prosecuted, because of my film Fitna, my remarks regarding Islam, and my view concerning what some call a ‘religion of peace’. A few years from now, I might be a criminal. Whether or not I end up in jail is not the most pressing issue; I gave up my freedom four years ago. I am under full-time police protection ever since. The real question is: will free speech be put behind bars? And the larger question for the West is: will we leave Europe’s children the values of Rome, Athens and Jerusalem, or the values of Mecca, Teheran and Gaza?

Ook bij zijn speech voor de House of Lords sprak hij veelvuldig over zichzelf, om vervolgens doodleuk op te merken:

But it is not all about me, not about Geert Wilders. Free speech is under attack. Let me give you a few other examples.

In zijn opiniestukken haalt Wilders regelmatig persoonlijke anekdotes aan. Zoals in zijn stuk op MuslimDebate.com, dat tevens verscheen in NRC Handelsblad. Hij begint daar als volgt:

I first visited an Islamic country in 1982. I was 18 years old and had traveled with a Dutch friend from Eilat in Israel to the Egyptian Red Sea resort of Sharm-el-Sheikh. We were two almost penniless backpacking students. We slept on the beaches and found hospitality with Egyptians, who spontaneously invited us to tea. I clearly recall my very first impression of Egypt: I was overwhelmed by the kindness, friendliness and helpfulness of its people.

Even later schrijft hij:

I made a mistake in Cairo. We had almost no money and I was thirsty. One could buy a glass of water at public water collectors. It did not look clean, but I drank it. I got a terrible diarrhea. I went to a hostel where one could rent a spot on the floor for two dollars a day. There I lay for several days, a heap of misery in a crowded, stinking room, with ten other guys. Once Egypt had been the most advanced civilization on earth. Why had it not progressed along with the rest of the world?

Niet elke speech hoeft persoonlijke elementen te bevatten. Maar het moet wel een speech zijn die bij de spreker past. En deze speech had (op enkele woordjes na) door iedere willekeurige spreker bij die gelegenheid uitgesproken kunnen worden. Het lijkt wel alsof de organisatie van het protest de namen van de sprekers en de speeches in twee aparte bakken heeft gestopt en — ware het een Champions League loting — volstrekt willekeurig speeches aan de sprekers heeft gekoppeld.

Meerdere speechwriters?

Daarbij vermoed ik dat de speech door meerdere speechwriters is opgesteld. Verschillende passages passen niet goed bij elkaar qua schrijfstijl en ook het niveau van Engels wisselt erg. Het begin en het einde van de speech bevat veel zinnen die weliswaar grammaticaal correct zijn, maar toch niet snel zo door een native speaker verwoord zouden zijn. Neem deze zin:

You hear the cars, you hear the people, you hear them rushing to their various destinations, you hear the sounds of business and of pleasure, you hear the cheers, you hear the cries, the buzzing sounds of human activity.

De constructie is grammaticaal correct, maar bijzonder houterig. Zet dat eens af tegen zinnen als:

It must defend itself against the powers of darkness, the force of hatred and the blight of ignorance.

Een Nederlandse speechwriter die zulke volzinnen produceert in het Engels, mag gerust een sollicitatiebrief sturen naar Debatrix.

Onduidelijk doel

Wat Wilders als doel heeft gekozen voor zijn speech, is mij niet geheel duidelijk. In Nederlandse toespraken is dat vrij voorspelbaar: Wilders wil agenderen. Hij is binnen en buiten de Kamer een meester in het naar zijn hand zetten van het debat. In ieder belangrijk Kamerdebat weet Wilders wel een voorbeeld te noemen of een frasering te gebruiken die er voor zorgt dat iedereen het heeft over wat Wilders heeft gezegd, in plaats van wat de andere sprekers wilden zeggen. Wilders kiest zijn doelgroep zorgvuldig, waardoor hij in de Kamer vaker tegen het volk — of specifieker: de achterban van zijn voornaamste concurrenten — spreekt, dan tegen de 149 andere Kamerleden.

Het lijkt er sterk op dat minimaal tien keer zoveel Nederlanders zijn speech in New York hebben gevolgd dan Amerikanen. Wilders had dat van tevoren kunnen weten. Hij koos er echter voor om heel veel voorbeelden te gebruiken in zijn toespraak waar geen Nederlander zich iets bij kan voorstellen. Hoeveel Nederlanders kennen het liedje “Have You Forgotten” van Darryl Worley? Wie weet wat Imam Rauf precies heeft gezegd, of wie hij zelfs is?

Misschien is het bewust. Als signaal. Met als belangrijkste boodschap: beste Nederlanders, deze speech is niet bedoeld voor jullie.

Als de speech zozeer op de Amerikanen gericht was, dan is het nog opmerkelijker dat er zo weinig persoonlijke elementen in zaten. Niet alleen omdat hij minder bekend is in Amerika, maar omdat de speech een ideale fundraiser had kunnen zijn voor rijke Amerikanen die hem graag willen steunen in zijn strijd. Dan moet je natuurlijk wel iets over jouw strijd vertellen.

Zelf zegt hij tijdens zijn toespraak het volgende over zijn doel:

My friends, I have come from the other side of the Atlantic to share your grief for those who died here nine years ago.

En even later:

That is why we are here today. To draw the line.

Daarmee zegt hij: ik begrijp jullie. Ik ben een van jullie. Of misschien zelfs: Ich bin ein New Yorker!

Veel meer dan dat zei hij echter niet tijdens zijn toespraak. Zonde, want zo’n mooi platform krijg je niet vaak om je boodschap te verkondigen. Zelfs Wilders niet.

Geschreven met hulp van John Bijl, Victor Vlam en Tim van der Hulst.

De organiserende partijen RTL, BNR en Elsevier hebben duidelijk veel aandacht besteed aan de opzet van het debat. Zo was er een beperking van spreektijd, concrete thematiek en goed geleide interactie. Het gevolg? De lijsttrekkers spraken in tegenstelling tot eerdere debatten zelden echt door elkaar heen. Door het scherpe format heeft het debat aan overzicht gewonnen. Iedere politicus kreeg voldoende tijd om zijn of haar standpunt duidelijk te maken. Dat dát niet altijd lukte is geen verwijt aan de organisatie. Want niet iedere politicus bleek goed in staat de betogen van respectievelijk 45 en 30 seconden ten volle benutten.

Wél valt het format aan te rekenen dat met zoveel persoonlijke spreektijd een flink deel van de avond niet is opgegaan aan debat, maar aan monoloog en interview. Met een dikke twintig minuten monoloog en in totaal bijna veertig minuten één-op-één interview tijdens een programma van effectief anderhalf uur, was de mate van interactie — waarin het verschil tussen de partijen écht duidelijk moest worden — vrij beperkt. Door elke spreker uit te nodigen het woord tot de kiezer te richten, stonden de openingsbetogen regelmatig ver van de stelling waarover het debat had moeten gaan. De omschakeling van een betoog aan de kiezer naar een debat met de opponenten bleek ook moeizaam voor de deelnemers. Het bevorderde niet de mate en kwaliteit van interactie.

Gebrek aan duidelijkheid

Ook boden de betogen niet de duidelijkheid van het eigen standpunt die nodig is als uitgangspunt voor een inhoudelijk debat. Zo hield Mark Rutte een betoog dat leidde tot een standpunt over fusies in de zorg, waarna hij vrolijk debatteerde over de hoogte van de individuele zorgbijdrage. Femke Halsema maakte een emotioneel appèl aan de Nederlander om meer bij te dragen aan zorg voor gehandicapten en ouderen, om vervolgens verrassend te beweren dat men niet méér hoefde te betalen. En Geert Wilders moest tot twee keer toe worden gevraagd niet uit te wijden over zijn vaste thema’s maar zich dichter bij de stelling te houden.

Verrassend genoeg en mede door de kordate wijze waarop Nieman de interactie begeleidde, had het debat zelf niet heel erg veel te leiden onder dit gebrek. De sprekers richtten zich in de interactieve ronde met graagte tegen de anderen. Vooral om hen aan te spreken en aan te vallen op onduidelijkheid, onzekerheid of in ogen van de aanvaller onjuiste conclusies. Dit bleek ook weer de makke van dit debat. Ondanks dat de aanvallen zoals bij eerdere debatten géén kanonnade aan interrupties waren, bleven ze een hoofdrol spelen in de vier korte debatten. Of het nu kwam door tijdstekort of door de competenties van de sprekers: aan een inhoudelijk debat met argumenten voor de kiezer om zelf een afweging te maken tussen de verschillen in partijen of lijsttrekkers, kwam men niet toe. Aanvallen waren gedetailleerd (Pechtold: “we hebben het over 50 euro!”, Balkenende citeert uit verkiezingsprogramma’s), kende weinig lijn (meermaals: “maar hoe denkt u over…”) en leken los te staan van de thematiek (“breekpunt”).

Voor of tegen

Van verrassende waarde bleek de verplichting van de organisatie om na het houden van een openingsbetoog met een rode of groene lamp een stem voor of tegen de stelling uit te brengen. Dit leidde niet tot een extra aanmoediging in het debat, maar gaf na een soms onduidelijk betoog wel aan wáár een politieke partij voor kiest.

Een compliment is er zeker voor de tijdsbewaking en aankondiging van de sprekersvolgorde door debatleider Nieman. Nieman begreep duidelijk dat een van zijn taken was het debat overzichtelijk te laten verlopen. Het was beter geweest om bij betogen de klok zichtbaar voor de sprekers (maar onzichtbaar voor de kijker) mee te laten lopen, zoals bij debatten in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk het geval is. De belangrijkste kwaliteit van de gesprekleider was zonder meer de manier waarop hij de spreektijd verdeelde. Meermaals liet hij sprekers bij directe aanvallen op hun persoon niet direct spreken, maar verlegde hij eerst het woord. Mede hierdoor, samen met het tijdsformat en het gebrek aan ruimte voor interactie werd het gehakketak en het gewelles-nietus voorkomen. Toch valt op te merken dat de journalist en interviewer Nieman zijn rol van inhoudelijk begeleider met meer moeite wist te vinden. Zijn toelichtende vragen waren gericht op de spreker en verlegden onvoldoende het woord terug in het debat.

Mariëlle Tweebeeke

Een laatste woord is voor de één-op-één interviews gehouden door RTL Z-nieuwslezer Mariëlle Tweebeeke. De afwisseling was verfrissend, hoewel ze ten koste ging van interactie tussen de lijsttrekkers. Tweebeeke vervulde haar rol met verve, beet vast en liet zich met twee uitzonderingen (Balkenende’s “u kijkt zo lief” en Roemer’s charmeoffensief) niet afleiden van haar taak een lijsttrekker te confronteren – en zelfs bij die incidenten pakte ze haar rol snel weer op. De vragen leken wel van wisselend niveau doordat de ene lijsttrekker met uitsluitend inhoudelijke vragen werd geconfronteerd (Rutte met zijn positie over de hypotheekrenteaftrek en Roemer met zijn werkgelegenheidspolitiek) en de ander met suggestieve, haast normatieve vragen (de vraag “waar heeft u het verloren?” aan Pechtold). Daarbij was het format sterker uit de verf gekomen wanneer er ook een inhoudelijke relatie was geweest tussen de vraag en het te voeren debat met de anderen.

Per saldo heeft de kijker een prettig uitgevoerd en onderhoudend debat gezien. Dat eerste is een compliment, dat laatste een lofuiting met een ondertoon. Kiezers kunnen zich de vraag stellen of datgene waar zij hun mening voor de verkiezing op baseren voldoende in dit de debat aan de orde zijn gekomen. De bijdragen bleven weinig concreet, de aanvallen te gedetailleerd en de interactie te verstrooid. En dat is niet alleen een opmerking aan het adres van de organisatie of de gespreksleiding, maar zeker ook aan het adres van de optredende politici.

Welnee. Deze partijen hebben de beschikking over veel meer gedetailleerd kiezersonderzoek. En ze weten dat de peiling van het EénVandaag opiniepanel niet zoveel zegt, nog los van twijfels over de representativiteit van het onderzoek en de gebruikte methodiek.

Hoe belangrijk is het onderwerp?

Je moet heel voorzichting zijn met het trekken van conclusies uit dergelijke peilingen. Het onderzoek meet weliswaar wat mensen vinden, maar niet hoe belangrijk zij dit onderwerp vinden. Je zou diezelfde groep kiezers spontaan een aantal onderwerpen moeten laten noemen die voor hen doorslaggevend zijn bij het uitbrengen van hun stem op 9 juni a.s. Of je zou deze moeten vragen in hoeverre ze het problematisch vinden dat hun partij op dit punt een ander standpunt inneemt. Zo krijg je informatie die veel relevanter is bij het bepalen van je verkiezingsprogramma.

Het lijkt mij zeer voor de hand liggend dat de 71% van de CDA-achterban die geen probleem heeft met aanpak van de hypotheekrenteaftrek, daar een minder uitgesproken standpunt over heeft dan de 29% die daar wél een probleem mee heeft. Met andere woorden: een aanzienlijk deel van die 29% stemt straks geen CDA als het aanpak van de hypotheekrenteaftrek bepleit, terwijl die 71% drie jaar geleden ook al op het CDA stemde ondanks haar standpunt op dit gebied. Soms kun je het als partij niet veroorloven een deel van je achterban kwijt te raken, ook al moet je daardoor een standpunt innemen waar een minderheid van de achterban zich in kan vinden.

Moeten partijen zich altijd laten leiden door wat hun achterban vindt? Nee, integendeel. Maar het is onjuist om op basis van een opiniepeiling te concluderen dat partijen als het CDA en de VVD niet weten wat hun achterban wil.

We zijn ervan overtuigd dat debatvaardigheden cruciaal zijn voor een goede bijdrage aan samenleving en democratie. Maar we zijn er ook van overtuigd dat de huidige debatinitiatieven zich teveel richten op een kleine elite onder de jongeren. Neem de voor scholieren georganiseerde landelijke debattoernooien. Elf jaar na de introductie van het debat in alle lagen van het onderwijs neemt slechts 0,1% van de jongeren in het basis- en voorgezet onderwijs deel aan zo’n toernooi. Dat kan beter. En, zo vinden wij: dat moet beter!

Na uitgebreid overleg met scholieren, docenten en schoolbestuurders kwamen we tot een belangrijke conclusie: de topdown-aanpak waarbij de nadruk ligt op de organisatie van grote toernooien werkt niet. Bij de organisatie van deze debatevenementen gaat het meeste geld naar projectmanagement, locatie, catering etc. Waar scholen écht behoefte aan hebben zijn twee zaken. Allereerst laagdrempelige debattraining. Training die betaalbaar is en training die kan worden ingepast binnen het lesprogramma. Ook is er binnen het onderwijs veel behoefte aan ondersteuning van scholieren die zelf aan de slag willen, of zelfs het debat verder willen verspreiden binnen hun school.

Die zaken bieden we op debat in de klas.nl. De scholieren krijgen gratis toegang tot debattips, stellingen, oefeningen en debatvormen. Op de site staat alles wat je nodig hebt om zelf te debatteren. Ook bieden we een selectie aan bewezen standaardtrainingen die direct online besteld kunnen worden. Door deze aanpak kunnen we scholen toptrainingen bieden vanaf 250 euro!

We zijn nog op zoek naar partners en ambassadeurs. Meer informatie vind je hier!

De ambiance is voor veel partijen lastig: eigenlijk kan alleen de VVD in deze kringen op veel thuispubliek rekenen. De thema’s zijn zowaar nog lastiger. Hoewel de gespreksleider zijn best doet om veel student gerelateerde thema’s centraal te stellen, blijken zelfs die thema’s de gemiddelde RSC-student niet veel te interesseren. Een belangrijk (deel)gemeentelijk thema is bijvoorbeeld of er meer studentenhuisvesting moet komen op de campus van de Erasmus Universiteit. Een relevante vraag, zo lijkt het. Maar het probleem zit ‘m er in dat die studentenhuisvesting vooral bedoeld zou zijn voor internationale studenten die maar één of twee semesters in Rotterdam studeren, of voor eerstejaarsstudenten die niet bij een studentenvereniging zijn aangesloten. Die vinden anders toch wel een kamer in een van de vele studentenhuizen in de wijk Kralingen. De vraag dringt zich op wat het de studenten van het RSC eigenlijk kan schelen of er meer studentenhuisvesting op de campus komt. Dat is toch voor een heel ander type student bedoeld, een type student waarmee deze corpsballen niet snel zullen integreren.

Het debat tussen voor- en tegenstanders kabbelt op en neer: voorstanders benadrukken dat het vooral een aanvulling is op het huidige aanbod van studentenwoningen. Tegenstanders vinden dat studenten vooral zelf moeten weten waar ze gaan wonen. Maar dat vinden de voorstanders ook. Tegenstanders vinden dat studenten deel moeten uitmaken van de stad. Maar voorstanders vinden dat een minder relevant argument. Het gaat immers vooral om buitenlandse studenten die maar een semester in Rotterdam verblijven, of om eerstejaarsstudenten die anders überhaupt niet in Rotterdam op kamers hadden gewoond. Het publiek kan het steeds minder schelen. Wat deze discussie nu precies met hen van doen heeft, is nog niet duidelijk geworden.

Dan stelt de gespreksleider aan een van de voorstanders een vraag:

Begrijp ik het dus goed:  meer studentenhuisvesting op Woudestein (zo heet de campus: red) leidt er dus toe dat kamers in de wijk Kralingen zelf goedkoper worden?

Het was een vraag gesteld uit medelijden. Waarom proberen de voorstanders hier geen punten mee te scoren? Tot dit moment hadden de voorstanders het alleen maar gehad over de problemen van eerstejaarsstudenten en internationale studenten, en waarom een campus goed zou zijn voor het prestige van de Erasmus Universiteit. Maar hoe je het ook wendt of keert: dat is een ver-van-mijn-bed-show voor corpsstudenten die zelf wel in hun ontgroening zorgen een mooi studentenhuis. De voorstander hapt en er ontstaat iets van spin: een simpele redenering over vraag en aanbod, die leert dat studentenkamers misschien inderdaad goedkoper worden als het aanbod toeneemt. En dat is voor een RSC-student woonachtig in de wijk Kralingen natuurlijk wel interessant. Een voor de hand liggend argument dat de voorstanders natuurlijk ook zelf hadden kunnen bedenken. Sterker nog: in hun analyse moeten ze het allang bedacht hebben. Voor hen was het zo vanzelfsprekend dat er een tekort was aan studentenhuisvesting in de wijk dat ze die denkstap vergaten uit te leggen aan het publiek. Terwijl dit algemene probleem nu juist zo belangrijk is om duidelijk te maken wat dit betekent voor een concrete, individuele situatie. En dat is uiteindelijk wat de mensen in de zaal wilden horen.

Zo moet het wel…

Eerst twee voorbeelden. Een bijzonder effectieve toepassing in Nederland komt van de hand van André Rouvoet. In een debat over de Europese Grondwet in 2006 vroeg hij CDA-er Maxime Verhagen: “Kunt u nou eens drie terreinen noemen waarop deze Grondwet bevoegdheden verplaatst van Brussel naar Den Haag?” Toen Maxime Verhagen de vraag ontweek, reageerde Rouvoet scherp met: “Ik begrijp dat het te moeilijk is. Twee voorbeelden dan?” Toen Verhagen ook hier niet op inging: “Noemt u één voorbeeld dan, één voorbeeld!”

…en zo moet het niet

Hierbij vergeleken was Bos’ poging richting Pechtold deze week heel wat minder effectief. Zijn vraag aan Pechtold was namelijk: waaruit blijkt nu dat D66 een sociaal liberale partij is? (Bos had D66 eerder eens “akelig rechts” genoemd). Dat werd geen voltreffer. Weliswaar kwam Pechtold langzaam uit de startblokken, maar eenmaal op stoom ging Pechtold tamelijk breedsprakig zijn lijstje met voorbeelden uitwerken. Uiteindelijk moest gespreksleider Paul Witteman eraan te pas komen om Bos weer eens aan het woord te laten!

Wie denkt dat de drie-voorbeelden-truc per definitie werkt, komt dus bedrogen uit. Dit moet je sowieso in de gaten houden:

1. Vraag specifieke voorbeelden

Voorkom dat een breedsprakige opponent de bal terugkaatst door bijzonder uitgebreid de drie gevraagde voorbeelden te geven. Niet voor niets zijn het vaak politici zelf die in debatten en interviews zinnetjes gebruiken als: “Daar heb ik twee dingen op te zeggen.” Hiermee claimen ze alvast spreektijd om na een eerste ook een tweede punt te mogen maken. Pechtold vragen om uit te leggen waarom D66 een sociaal-liberale partij is, is een open uitnodiging om hem eindeloos te laten oreren. Vraag dus alleen naar drie voorbeelden als je weet dat jouw opponent die voorbeelden met geen mogelijkheid paraat kan hebben. Rouvoet had de Grondwet indertijd goed bestudeerd en wist dat de Verhagen met grote moeite voorbeelden op deze vraag kon noemen. Dus restte hem geen andere uitweg dan het omzeilen van de vraag: een teken van zwakte.

2. Behoud het initiatief

Dit doe je door te benadrukken dat de vraag niet beantwoord is. Dat is natuurlijk gemakkelijker als je de vraag concreet hebt gemaakt (stap 1). Omdat Rouvoet heel één thema centraal stelde (bestuurlijke bevoegdheden die verschuiven van Den Haag naar Brussel) kon hij dit debat-in-het-debat gemakkelijk winnen. Debatteren over de betekenis van woorden als ‘sociaal’ en ‘solidair’ is een heel stuk moeilijker: verschillende partijen gebruiken die termen immers als codewoord om hun eigen standpunten mee te beschrijven. Als er niet een vastomlijnde definitie is om op terug te vallen, verliest de aanval veel van haar kracht.

3. Kaap de beste voorbeelden weg

Dit doe je door je opponent uitvoerig te complimenteren. Door eerst overeenkomsten te benadrukken wordt het daarna veel gemakkelijker om in te zoomen op een concreet meningsverschil. Bovendien kan jouw opponent zich daarna niet meer profileren op een positief punt dat jij al hebt genoemd. Bos had bijvoorbeeld kunnen: “Als het bijvoorbeeld gaat om hypotheekrente-aftrek is D66 een heel sociale partij en een bondgenoot van de Partij van de Arbeid. Maar als het gaat om…” Zo debatteer je zacht op de man en scherp op de inhoud. Plus: zo’n compliment maakt nog eens dat je sympathiek overkomt!