nrc.next-columniste Rosanne Hertzberger maakte deze week de balans op. In een column met de veelzeggende titel ‘Is dit het nou’ concludeert ze dat Wikileaks ons vooral heeft geleerd dat het Nederlandse politieke apparaat wordt bemand door ‘brave burgers’. Meer dan een beetje ‘onethisch gekonkelfoes’ valt er volgens Hertzberger niet te ontdekken. Hertzbergen, zo schrijft ze, is vooral teleurgesteld dat Wouter Bos geen paardenhoofd in zijn bed heeft aangetroffen als drukmiddel om het PvdA-standpunt over Afghanistan te veranderen.

Een beetje wheeling and dealing

Hertzberger had dus op meer spanning en sensatie gehoopt, op echt spannende scoops die de heilige oorlog van Assange zou rechtvaardigen. Onthullingen over een beetje ‘wheeling and dealing’ in de politiek; voor Hertzberger is het allemaal niet genoeg om het bestaansrecht van Wikileaks te rechtvaardigen.

Het fascinerende aan de positie van Hertzberger e.a. is dat hun ‘saaiheidsargument’ twee zaken lijken te impliceren, namelijk dat overheden best te vertrouwen zijn; en dat veel geclassificeerde informatie helemaal niet met dwingende reden geheim gehouden werd. Nu via Wikileaks kleine scoops de media bereiken, lijken veel van die scoops bij lange na niet genoeg te zijn om betrokken ambtenaren, diplomaten en politici echt te laten vrezen voor hun leven, of zelfs maar voor hun baan. Dat creëert een spanning in dit argument dat tegenstanders van Wikileaks graag hanteren. Want als veel van de uitgelekte informatie vooral niet spannend is, hoe kan ze dan veel schade aanrichten? De heilige oorlog van Assange is dan wellicht niet gerechtvaardigd; ze is ook vooral veel minder effectief dan gehoopt.

De privacy van instituties

Veel tegenstanders van Wikileaks hebben het recht op privacy toegepast op instituties. Een mateloos irritante denkfout die gelukkig al goed weerlegd is. Instituties hebben geen recht op privacy. Om informatie als geheim te classificeren is een andere rechtvaardiging nodig; veiligheid van personen en/of staten bijvoorbeeld. Volgens velen dient geheimhouding in diplomatieke kringen een belangrijk doel, maar desgevraagd lijkt die geheimhouding vooral goed te zijn om de  ruimte voor het kleinere ‘onethische gekonkelfoes’ in stand te houden. Wel zo handig voor een soepel politiek proces.

Daarmee zijn toch ook die kleinere ‘scoops’ van Wikileaks de moeite waard. Want welke mate van ‘wheeling and dealing’ moeten we eigenlijk accepteren van onze overheden? Wanneer wordt iets ‘spannend’ en wanneer is iets ‘saai’? Desgevraagd liet Hertzberger weten het openbaren van meer schokkende scoops zoals de ‘Collateral Murder Video’ wel relevant te vinden, ‘voor al die mensen die nog steeds in de naïeve overtuiging verkeerden dat oorlog rechtvaardig of eerlijk verloopt.’

‘Grote mensen politiek’

Zelfs geconfronteerd met zulke gruwelijke beelden haalden sommige mensen dus nog de schouders op. Kijken mag wel, maar alleen om de naïeve onschuld af te wassen. Het is bepaald niet de bedoeling dat het leidt tot woede en de roep om verandering. Het ‘saaiheidsargument’ is daarmee een van de meest effectieve manieren om scoops van Wikileaks te downplayen. In ieder geval is het bepaald geen open uitnodiging aan domme en naïeve mensen, de idealisten en de wereldverbeteraars, om mee te praten over ‘grote mensen politiek’. Als de ‘ondraaglijke saaiheid’ van Wikileaks iets illustreert, dan is dat het wel.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke stelling voor een (analyse)debat is Deze Kamer gelooft wel/niet dat Wikileaks de wereld heeft veranderd

Belachelijk goedkoop

Afgelopen week had ik het genoegen om in de Weense Staatsopera voor slechts vier euro de opera Don Giovanni van Mozart te aanschouwen. Een van de beroemdste opera’s ter wereld, uitgevoerd door een van de beste operagezelschappen. In een van de mooiste operahuizen ter wereld. Voor vier euro.

Dat is belachelijk. Dat is niet reëel. Dat is niet marktconform. Dat was vermoedelijk de best besteedde vier euro die ik ooit aan een culturele voorstelling heb uitgegeven. Maar daar staat ook iets tegenover: niet alleen heb ik vier euro in deze ervaring geïnvesteerd maar ook een hoop tijd: anderhalf uur wachten in de rij om de kaartjes te kopen. Dan reken ik niet mee: de slopende onzekerheid. Tot op de dag zelf was niet duidelijk of we die avond wel naar Don Giovanni zouden kunnen gaan. De kassa voor staanplaatsen gaat bij de Weense Staatsopera namelijk pas 80 minuten voor aanvang van de voorstelling open, en ook hierbij geldt: vol = vol en op = op.

Effectief en stigmatiserend

Op de staantribunes van de Weense Staatsopera hadden we gezelschap van veel jonge en oude inwoners van Wenen zelf (en toegegeven: ook veel toeristen). Ook deze mensen moesten vier uur lang staan (plus circa anderhalf uur wachten in de rij) en toezien hoe op enkele meters verder mensen genoten van de opera op een luxe balkon. Jaloersmakend. Maar goed, zo doet men dat nu eenmaal in Wenen. Overigens ook in Londen en New York.

Maar in Nederland is het idee niet populair. Welke argumenten worden hier eigenlijk gebruikt? Ten eerste hebben tegenstanders vaak gezegd dat herinvoering van het staanplaatsen niet effectief is. Nu er flink bezuinigd moet worden in de sector is het onvermijdelijk dat de prijzen voor schouwburgbezoek gaan stijgen. Het gaat hier niet alleen om een hoger btw-tarief maar ook om de ‘kale’ prijs van tickets. Het heel goedkoop aanbieden van staanplaatsen gaat daarbij weinig doen om opbrengsten van schouwburgen te verhogen. In tegendeel: de ticketprijzen moeten sowieso omhoog.

Bovendien, zo is het argument uit sociaal-democratische kringen, is herinvoering van staanplaatsen stigmatiserend. Klassenverschillen worden zichtbaar uitvergroot en dat moet niet kunnen. Want gelijkheid moet. Ofzo.

Elitair? Hell yeah!

Op zich zijn beide argumenten tegen herinvoering van het ‘schellinkje’ correct. Maar beide argumenten gaan voorbij aan de essentie achter het (her)invoeren van het schellinkje. De visie hierachter is, en moet zijn, dat sociale verschillen worden uitvergroot en dat men gebruikmaakt van vergaande prijsdifferentiatie. De effectiviteit hiervan schuilt niet in het verhogen van de totale opbrengsten maar in het populariseren van deze ‘hoge’ cultuur voor alle lagen van de bevolking. Staanplaatsen zouden wel eens de bereidheid van alle sociale klassen voor voorstellingen zoals opera, ballet en klassieke muziekconcerten kunnen verhogen.

Er zijn goede redenen om kaartjes voor hoge cultuur duurder te willen maken juist om de vraag te stimuleren. Met een simpele vraag- en aanbodlogica uit economie 1.0. lesboeken kom je er niet, maar marketeers en gedragswetenschappers snappen waarom: mensen waarderen hoogwaardige producten niet als ze laaggeprijsd zijn. Alleen door een beroep te doen op een ander schaars middel (tijd en energie) zorg je ervoor dat mensen met weinig geld alsnog persoonlijk investeren in een culturele ervaring van onschatbare waarde. Omgekeerd: de luxe van een gereserveerd ticket op balkon of in de parterre zal heel veel liefhebbers financieel heel wat waard zijn, zeker als ze bij ieder bezoek geconfronteerd worden met het alternatief.

Ene Norbert, een Weense operaliefhebber met een geschatte leeftijd van 55 jaar, legde het als volgt uit: hij verdroeg het lange wachten omdat deze Weense traditie hem hiervoor het broodnodige karakter en liefde voor de opera had bijgebracht. Men kan het stigmatiserend noemen, of een vorm van maatschappelijke achteruitgang. Maar neem daarbij ook aan: in zo’n decorum komt een opera als Don Giovanni veel beter tot zo’n recht.

Dit opiniestuk verscheen eerder ook op DeJaap. Een leuke debatstelling bij dit onderwerp is: Deze Kamer is voor (her)invoering van staanplaatsen in de schouwburg.

Kwade genius

Feitelijk heeft Corstens natuurlijk gelijk: Wilders ondermijnt het vertrouwen in rechtspraak. Een wrakingsverzoek indienen ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. In hoger beroep gaan ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Kijken naar Mohammed Enait ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Stellen dat alle rechters in dit land links zijn, ondermijnt vertrouwen in de rechtspraak. Vertrouwen in [vul maar in] kan sowieso gemakkelijk worden ondermijnd. Beschuldig je partner eens voor de lol van vreemdgaan – succes verzekerd. Het uiten van wantrouwen ondermijnt altijd vertrouwen. Tot zover de open deur.

Maar hoe weet je in hoeverre je het iemand kwalijk kunt nemen ‘ondermijnende’ uitspraken te doen? Soms is wantrouwen toch ook heel terecht, of toch tenminste begrijpelijk? Het probleem met Corstens  is natuurlijk dat hij impliciet een heel duidelijke verklaring biedt voor Wilders’ ondermijnende gedrag: Wilders is een kwade genius die het vertrouwen van het publiek in de rechtspraak doelbewust manipuleert. Hij is als de restauranthouder die in de stad het gerucht verspreid dat er ratten rondlopen in de keuken van z’n concurrent. Wilders als profeet van een kwaadaardige self fulfilling prophecy.

Beer in het bos

Zo’n boodschap is natuurlijk aan dovemansoren gericht. Wie iemand ervan beschuldigt een kwade genius te zijn die valse theorieën spuit, doet immers twee dingen: (1) de intenties van die persoon in twijfel trekken; en (2) diens achterban beschuldigen ontvankelijk te zijn voor onzin. De stelligheid van die boodschap maakt logischerwijs dat het nooit een PVV-stemmer, laat staan Wilders zelf, aan het twijfelen brengt, maar vooral een preek is voor de eigen parochie.

Toch zou minder stelligheid en meer twijfel de boodschap van Corstens  juist versterken. Wilders staat bekend als een man die nooit het debat aangaat, wat vanzelfsprekend enorm bijdraagt aan het mysterie Wilders. Vaak bezien als een kracht van Wilders, is het evengoed een zwakte. Waarom zouden critici het mysterie Wilders niet nog wat meer vergroten?

Het klassieke voorbeeld van succesvolle twijfel is het tv-spotje Bear in the Woods waarmee Ronald Reagan zich wist te positioneren als een ‘veilige’ presidentskandidaat. De beer in het spotje is een duidelijke toespeling op de Sovjet Unie in een periode waarin Reagan te boek stond als een rechts rabiate politicus die vond dat de Sovjet Unie bestreden moest worden. Maar het spotje deed iets heel anders: het mysterie van de Sovjet Unie te vergroten in plaats van het beeld van de Sovjet Unie als Evil Empire te bestendigen. Voor Reagan deed het spotje wonderen. Veel meer mensen bleken ontvankelijk voor de boodschap dat de Sovjet Unie een Evil Empire zou kunnen zijn dan voor de boodschap dat het een Evil Empire was. Het appeleert aan een gevoel dat veel mensen hebben, better be save than sorry.

Dat is ook waarom twijfelen aan de beweegredenen en motieven van Wilders waarschijnlijk effectiever is dan hem hardop beschuldigen van rechtspraak ondermijnende uitspraken. In ieder geval wekt het meer de schijn van onpartijdigheid dan wat Corstens in Buitenhof deed.

Bepaal je doel

Het antwoord is: dat hangt in grote mate van je doel af. Genuanceerde, goed onderbouwde betogen hebben vaak een nadeel: ze zijn een beetje saai. Het onderwerp is te specifiek voor een groot publiek; de lengte te lang; de argumentatie te zakelijk; de conclusies niet meeslepend genoeg. Vervelend, want hierdoor krijgt jouw boodschap alsnog niet de aandacht die het verdient. Is het doel dus om (felle) reacties uit te lokken, dan is het goed om jouw argumentatie ergens uit de bocht te laten vliegen. Zo weet je zeker dat er over jouw onderwerp gepraat wordt. Is het doel om te overtuigen, dan is het vaak niet goed.

Rode lap en stier

Meestal is het niet zo moeilijk om een bepaalde groep op de kast te jagen. Stieren worden agressief bij het zien van een rode lap. Feyenoord-hooligans reageren fel op alles wat symbool staat voor Amsterdam. Moslims worden boos bij referenties naar hun profeet. Het is voorspelbaar wat verschillende groepen mensen op de kast jaagt.

Sommige mensen lijken dit expres te doen. Zij zijn vergeven want zij weten wat ze doen. Soms lijken mensen het per ongeluk te doen. Dat is onvergefelijk.

Maar soms weet je het gewoon niet goed. Vandaag op de opiniepagina van Trouw bijvoorbeeld een keurig stuk over de onwenselijkheid van hogere maximumsnelheden op Nederlandse snelwegen naar aanleiding van de wens van VVD en PVV om dat te doen. En opeens, ergens halverwege, vliegt het stuk gigantisch uit de bocht:

In concurrentie met de PVV, die geen boodschap heeft aan klimaatbeleid, belooft ook het VVD-programma een hogere limiet. Het CDA moet 180 graden slippen om dit speeltje voor de Geenstijl-achterban mogelijk te maken.

Zo weet je nog eens zeker dat jouw opiniestuk vandaag wel een van de best gelezen opinies van Nederland is! Het antwoord liet uiteraard niet op zich wachten: Volgens Trouw gaat GeenStijlachterban mensen doodrijden. Bovenop deze karaktermoord op de krant en op de auteur van het stuk slingert GeenStijl er bovendien nog een paar inhoudelijke weerleggingen tegenaan. Dus kan de auteur de balans gaan opmaken. Heeft hij meer sympathie gewekt voor het standpunt dat verhogen van de maximum snelheid onwenselijk is?

Oplossing: cultiveer een imago van hofnar

Het probleem is dat de ‘achterban’ van GeenStijl helemaal geen diepe en eenduidige denkbeelden over de maximum snelheid op Nederlandse snelheden had. Er is geen onderzoek waaruit dat blijkt en als regelmatig bezoeker van de site was ik ook eigenlijk de ‘linkse’ mening toegedaan. Dit blijkt ook wel uit de comments van de GeenStijl-achterban: genoeg afwijkende meningen. Maar natuurlijk gaat de discussie niet alleen maar over het standpunt over maximum snelheden. Het gaat ook over de arrogantie van de auteur en – breder – de arrogantie van links. Een pleidooi voor behoud van huidige maximum snelheden wordt opnieuw geframed als links en het het verhogen als rechts. Niet goed voor wie een genuanceerde, inhoudelijke debat wil instarten. Zoveel vooringenomenheid over wat de GeenStijl-achterban zou vinden: je zou er haast harder door gaan rijden.

Een opmerking tot slot: uit de bocht gevlogen argumentatie doet sommige personen / media veel meer schade dan anderen. Met name diegenen die graag voor zichzelf een imago cultiveren van redelijk, respectvol en genuanceerd creëren voor zichzelf hogere standaarden waar ze vervolgens ook aan moeten voldoen. Diegenen die daarentegen een imago cultiveren van hofnar hebben het een stuk gemakkelijker: hun off the mark opmerkingen glijden veel gemakkelijker van hen af.

Niets te verliezen

Hoe gaat de linkse oppositie zich straks tot dit nieuwe meerderheidscoalitie met minderheidskabinet verhouden? Of misschien is de betere vraag eigenlijk: wat zou slim zijn om te doen? Die vraag moeten partijen de komende dagen gaan beantwoorden. Voorlopig zit de schrik bij de linkse oppositie – en ook bij diverse media – er goed in. Reden om niet erg optimistisch te zijn. PvdA, Groenlinks en D66 hebben de laatste jaren niet uitgeblonken in het maken van strategische keuzes, of het vinden van een overtuigend antwoord op Wilders. Ook nu weer vind ik het opvallend met hoeveel angst, of milder geformuleerd, bezorgdheid, er vanuit de linkse oppositie gekeken wordt naar de bewegingsvrijheid die Geert Wilders zal opeisen in de te vormen meerderheidscoalitie. Die houding komt er simpelweg op neer dat men wel heel gemakkelijk veronderstelt dat Wilders alles straks kan zeggen zonder consequenties. Dat Wilders de VVD en het CDA aan een lijntje heeft. De idee – kortom – dat Wilders met deze samenwerking niets te verliezen heeft.

Dat is natuurlijk onzin. De PVV is straks met veel meer dan alleen een geschreven gedoogsteun-akkoord aan VVD en CDA verbonden. Rutte en Verhagen hebben hun nek uitgestoken om de PVV salonfahig te verklaren en om zaken met Wilders te doen. Ze hebben hun uiterste best moeten doen om hun achterban koest te houden. Daar verwachten ze natuurlijk iets voor terug. Een Wilders die zijn hand overspeelt door te veel te eisen of de coalitie vroegtijdig te laten sneuvelen, zal daar een hoge prijs voor betalen. Misschien dat hij nog eenmaal de rol van politieke outsider zal kunnen spelen. Wellicht dat hij bij (eventueel vervroegde) verkiezingen nog eenmaal een electoraat succes kan boeken. Maar een Wilders die in deze samenwerking zijn hand overspeelt, staat daarna politiek geïsoleerder dan ooit.

Een fatalistisch “I told you so”

Daarin zit ook precies de crux van deze situatie. In weerwil van de populaire opinie geloof ik niet dat deze situatie voor Geert Wilders perfect is. Wilders krijgt een historische kans die hij maar beter niet kan verknallen. Met de legendarische koning Midas liep het slecht af omdat hij vergat om een stap vooruit te denken. Maar Wilders is geen koning Midas. Wilders heeft alleen de reputatie dat alles wat hij aanraakt, verandert in goud. En de ironie wil dat het vaak de linkse oppositie is die Wilders deze comfortabele reputatie bezorgt – en dat is omdat zijdegenen zijn die vergeten om een stap vooruit te denken.

De positie die men nu inneemt ten opzichte van deze meerderheidscoalitie wordt cruciaal voor de komende jaren. Omarmt de linkse oppositie de fatalistische geest die nu boven Nederland waart, dan is het de linkse oppositie die Wilders ook in de toekomst, ergens tussen nu en vier jaar, groter maakt dan dat hij werkelijk is. Aanhoudende linkse paniek over thema’s als de rechtsstaat en de vrije rol van Wilders, bevestigen bij het electoraat alleen maar dat Wilders een politicus is die zijn doelen verwezenlijkt, en dat alles wat hij aanraakt, verandert in goud.

Beide antwoorden zijn correct. Het punt is dat geen van beide standpunten onomstotelijk bewezen kan worden. Het hangt dus af van het perspectief dat je kiest. Dat geldt dus ook voor degenen die de maatregel moeten verkopen. In de partijprogramma’s van Groenlinks, D66 en de PvdA is het voorstel tot een hoger BTW-tarief op vlees opgenomen.

Maar hoe verkoop je zo’n maatregel in een land van fanatieke vleesconsumenten? Gevraagd naar argumenten voor deze maatregel komen deze partijen vaak met heel slimme argumenten: waarom we teveel vlees consumeren; waarom dat dramatisch slecht is voor het milieu, waarom het de wereldvoedselvoorziening zelfs in gevaar brengt en waarom het dus hoogst noodzakelijk is om hier iets aan te doen. De urgentie van het probleem beschouwen voorstanders vaak als behoorlijk onomstotelijk bewezen.

Als we al die argumenten als correct beschouwen dan zou een hoger BTW-tarief op vlees een betrekkelijk milde maatregel blijken gezien de grootte van het probleem dat hiermee wordt aangepakt. Toch blijkt het opvallend moeilijk om het voorstel links en rechts te verkopen. In feite is het voorstel weinig populair vanwege twee heel verschillende – elkaar uitsluitende – verwijten: het verwijt van paternalisme en het verwijt van geringe effectiviteit.

Staat weet het beter

Waar haalt de staat het recht vandaan om zich met uw biefstukje te bemoeien? We leven in een tijd waarin veel mensen bijzonder gehecht zijn aan hun vrijheid om hun leven in te richten zonder bemoeienis van anderen. In de politiek hebben liberalen en progressieven natuurlijk veel bijgedragen om die houding te cultiveren. Het verwijt van paternalisme komt dan ook dubbel zo hard aan als het liberalen en progressieven treft. Juist zij hangen graag een wereldbeeld waaruit vertrouwen spreekt in de eigen kracht en verantwoordelijkheid van mensen.

Dit staat natuurlijk op gespannen voet met standpunten die liberale en progressieve partijen soms óók innemen. Voorstanders van een hoger BTW-tarief lijken er weinig vertrouwen in te hebben dat toenemend bewustzijn van de problematiek achter vleesconsumptie op korte termijn de truc gaat doen: Nederland als een land vol trotse, zelfbewuste vegetariërs.

Tijdens een debattraining vroeg ik mijn cursisten onlangs om een antwoord te geven op de vraag waarom mensen deze keuze niet zelf kunnen maken. Opvallend vaak kreeg ik antwoorden van de volgende strekking:

“Omdat mensen niet weten wat goed voor ze is.”
“Omdat mensen niet rationeel zijn.”
“Omdat mensen alleen maar aan hun eigenbelang denken.”
enzovoort…

Deze cursisten vallen allemaal wel enigszins in de categorie van zelfverklaard ‘progressief en liberaal’. Toch werden ze verrassend gemakkelijk verleid om antwoorden te geven die helemaal niet progressief en liberaal klinken. Ik legde ze uit dat ze er steeds volkomen onnodig voor kiezen om een vleestax te verkopen met een negatief argument omdat ze zich lieten meeslepen door de negatieve vraagstelling. Voor progressieve en liberale politici ligt hier juist een uitgelezen mogelijkheid om een vleestax te verkopen met een simpel (en klassiek) positief argument: een prijsprikkel houdt de keuzevrijheid van mensen juist in stand. De biefstuk bij de slager wordt weliswaar duurder maar blijft bereikbaar voor de echte liefhebber. Het benadrukken van die keuzevrijheid kan dan ook net zo goed door antwoorden te formuleren in de geest van:

“Mensen kunnen zelf kiezen om…Alleen ze moeten daarvoor wel een eerlijke prijs betalen.”

Dit antwoord is vele malen sterker. Niet iedereen zal direct overtuigd zijn door het antwoord, omdat er natuurlijk allerlei mogelijkheden zijn om vraagtekens te zetten bij de hier (impliciet gebruikte) opvatting van vrijheid. Hoe zit het bijvoorbeeld met de keuzevrijheid van mensen met lage inkomens? Maar bedenk dan dat het begrip (keuze)vrijheid filosofisch gezien heel verwarrend is. Om een paar verschillende perspectieven te noemen: vrijheid als vrijwaring van gebrek of vrijwaring van bemoeienis, vrijheid als positief of als negatief recht enzovoort. Uitgebreide reflectie hierover is nuttig in een meer intellectueel debat, maar het is geen schande om direct het eigen gebruik van het concept vrijheid duidelijk neer te zetten in plaats van mee te gaan in andermans definitie van de term.

Geringe effectiviteit: Heertje versus Halsema

Een mooi voorbeeld van kritiek op de effectiviteit van de maatregel werd onlangs gedemonstreerd in een debat tussen Arnold Heertje en Femke Halsema in Buitenhof:

Click here to view the embedded video.

Het valt de kritische kijker natuurlijk op dat Heertje erkent dat de ‘nadelige verdelingseffecten de zwakkere mensen in de samenleving treffen’ maar verder toch concludeert dat mensen met een hoger inkomen zich ‘onvoldoende aantrekken van zo’n maatregel’. Strikt genomen erkent Heertje dus dat een hoger BTW-tarief een effect heeft (anders kan Heertje niet spreken over nadelige verdelingseffecten) maar vindt dat effect oneerlijk en te gering. In haar verdediging blijft Halsema echter heel beleefd: ze zegt dat ze het geen ‘leuke’ maatregel vindt, maar dat het wel ‘iets’ doet om de vleesconsumptie af te remmen. In combinatie met andere broodnodige alternatieven.

Zo blijft de maatregel wel heel erg onbemind zelfs door haar eigen verdedigers. Dan weer wordt het neergezet als een oneerlijke maatregel die ‘hardwerkende Nederlanders’ hun biefstukje ontzegt en dan weer zet de maatregel te weinig zoden aan de dijk. Hoe populariseer je zo’n maatregel dan wel?

De ‘autoritaire’ oplossing

Een antwoord voor progressieven en liberalen zou zijn dat ze veel duidelijker spreken over ‘autoritaire’ alternatieven. Wie de consumptie van vlees namelijk echt wil beperken, kan ook simpelweg pleiten voor een verbod. Geert Wilders deed het met zijn onderwerp islamisering ook heel succesvol door te pleiten voor een verbod op de koran, een boerkaverbod en – al een stukje softer – een kopvoddentax. De beledigende retoriek ten spijt: opeens gebruikte Wilders toen het argument dat een hoofddoekjesbelasting goed is voor de vrijheid van moslima’s. In plaats van de hoofddoek te verbieden, wilde Wilders slechts dat dragers zouden betalen voor de ‘schade’ die veroorzaakt wordt door het dragen van een hoofddoek. Want zo is Wilders: a reasonable man.

Precies dezelfde strategie kan ook gebruikt worden voor de vleestax. Natuurlijk hoeft een liberaal en progressief politicus niet zo ver te aan om dit alternatief ook daadwerkelijk te gaan verdedigen. Maar door meer ‘autoritaire’ alternatieven alleen maar te noemen, wordt de urgentie van het probleem voor het publiek verder onderstreept. In plaats daarvan zou het liberale en progressieve politici een kans geven om te laten zien hoe liberaal en progressief ze eigenlijk zijn. Kijk eens wat voor een vertrouwen in de eigen kracht en verantwoordelijkheid van mensen!

Wat WATTage?

Eerst een paar ophelderingen over WATTage, want hier zijn vragen over binnengekomen. De voornaamste kritiek is dat ik zou veronderstellen dat iedereen een IQ heeft van 120. Ook is bij sommige lezers de indruk ontstaan dat ik een pleidooi hield voor droge informatieoverdracht zonder het gebruik van krachtige retorische middelen (verbaal / non-verbaal). Die misverstanden zet ik graag recht.

Allereerst is het goed om op te merken dat overtuigmiddelen als attributen en stijlfiguren een enorm (bewezen) effect hebben. Net zoals het voor sprekers enorm loont om te trainen op stemgebruik, oogcontact, lichaamshouding e.d. Ik ben nota bene zelf een trainer in communicatie- en debat, dus dat zal ik allemaal niet ontkennen.

Maar deze overtuigmiddelen hebben alleen een langdurig effect als ze gepaard gaan met argumenten, met betekenisvolle informatieoverdracht. Dat zeg ik niet met moraliserende bijbedoelingen, omdat ik toevallig vind dat de ‘inhoud’ belangrijker hoort te zijn dan de ‘vorm’. Ik zeg het omdat het ook echt zo is:

Central Route persuasion produces change that last longer, resists counterattacks, and predicts future behaviour. Peripheral Route persuasion doesn’t, but can produce the same amount or more of immediate change as the Central Route.

Dus nogmaals: er is niets mis met de Perifere Overtuigroute. Het businessmodel van een willekeurige sportschool of datingsite is gebaseerd op de veronderstelling dat het merendeel van de abonnementhouders na een paar weken of maanden afhaakt (maar nog steeds vastzit aan het gekochte product).

You Have Zero Impact

Maar op andere plaatsen – in de politiek en in het onderwijs bijvoorbeeld – hebben we grotere ambities. Niemand gaat de politiek in met de bedoeling om als eendagsvlieg te eindigen. In het onderwijs willen we dat lessen in zoiets modieus als ‘duurzaamheid’ of ‘burgerschap’ een langdurige impact hebben. Het streven is, of zou moeten zijn, om tevreden klanten te hebben.

Het is dan ook zo vreemd dat we vaak toch zulke kansloze, krachtenloze, tandenloze initiatieven zien. In de politiek is Lijst 0 gedoemd tot falen omdat ze berust op de nooit uitgewerkte basispremisse dat jongeren niet vertegenwoordigd worden in de politiek. Dus kunnen we nu al voorspellen dat deze aspirant-politici straks kopje onder gaan door interne verdeeldheid over specifieke onderwerpen, en überhaupt het publiek niet weten te overtuigen van de noodzaak van een ‘jongerengeluid’ in Den Haag.

In het onderwijs worden lessen over duurzaamheid doorgaans zo ‘leuk’ en ‘interactief’ mogelijk gemaakt. Een quiz over het milieu? Tip: doe het eens in combinatie met een stoelendans! (Dit is een voorbeeld uit eigen ervaring. Leeftijd leerlingen: 18 jaar). Aan het eind van de les hebben de leerlingen een hartstikke leuke ochtend/middag gehad, en is misschien een mild schuldgevoel ontwikkeld ten aanzien van het eigen onduurzame gedrag. Maar men is binnen twee weken weer vergeten dat plastic van aardolie wordt gemaakt. Resultaat gedragsbeïnvloeding: mi-ni-maal.

Onderschatting en onzekerheid

De inschatting van de WATTage van moderne burgers zegt veel over de manier waarop we kijken naar onszelf en naar anderen. Niet voor niets kent het begrip WATTage twee componenten: het vermogen en de bereidheid van een publiek om na te denken. Twijfel over de bereidheid van een publiek om naar ons te luisteren en na te denken over onze boodschap, zegt ons veel over het gezag en de autoriteit dat we zelf menen te hebben. Wanneer academici er steeds vaker voor kiezen om zich terug te trekken uit het publieke debat in de overtuiging dat er toch geen belangstelling bestaat voor een langer, genuanceerd verhaal, is er wellicht sprake van een cynische houding ten aanzien van politiek en media. Wanneer docenten voor de klas steeds meer een beroep doen op interactieve lesmethoden vanwege de overtuiging dat ze niet in staat zijn om hun leerlingen langdurig te boeien met een verhaal waarbij de hele klas stil en ademloos luistert, is er misschien sprake van onzekerheid over de eigen vakkennis of eigen communicatieve vaardigheden.

Tegelijkertijd is twijfel over het vermogen van een publiek om na te denken zo mogelijk nog schadelijker. Dit betekent dat we de hoop voor deze mensen opgeven om ooit intellectuele toegang te hebben tot dezelfde (superieure) visie op de wereld zoals we zelf hebben. Het betekent dat we zo’n publiek voor minder vol aanzien en onze verwachtingen structureel verlagen. Dit is onvergefelijk, omdat we mensen dan de overdracht van veel belangrijk cultureel en intellectueel erfgoed ontzeggen. Maar vooral berust het op een grote denkfout. De WATTage van een publiek is geen vast en onveranderlijk gegeven. De WATTage van burgers kan worden verhoogd en verlaagd, al vereist het wel een zekere sociale conditionering (opvoeding, gewenning). Het erkennen hiervan doet niets af aan het erkennen van verschillende intelligentieniveaus en de verschillende leerstijlen die mensen ontegenzeggelijk hebben. Het betekent echter wel dat we ons steeds de vraag moeten stellen waar de inschatting van WATTage op gebaseerd is. De ervaring leert dat dergelijke inschattingen vaak niet gebaseerd zijn op basis van hard empirisch onderzoek in combinatie met gedegen theorieën over die belastbaarheid.

Tot slot: een snelle ommekeer?

Misschien is een ommekeer dichterbij dan we denken. Een te lage inschatting van de WATTage van moderne burgers is niet duurzaam, omdat diezelfde burger zich niet serieus genomen voelt. Ook zal vroeg of laat gebroken worden met het idee dat, bijvoorbeeld, jongeren alleen vertegenwoordigd kunnen worden door jongeren. Volgens die logica kunnen alle docenten in het middelbare onderwijs boven de 35 jaar naar huis wegens een onherstelbare generatiekloof.

In ieder geval is de inschatting van de WATTage van burgers aan historische verandering onderhevig. Zelf heb ik het altijd fascinerend gevonden hoe de (door de VVD geïntroduceerde) doctrine van Jip-en-Janneke-taal zo invloedrijk kon worden toen Pim Fortuyn nog maar net dood en begraven was. En hoewel ik hier niet het debat wil openen over de inhoudelijke merites van Pim Fortuyn: Jip-en-Janneke-taal sprak hij zeker niet, en dat kan evenmin gezegd worden van een voormalige VVD-leider als Frits Bolkestein. Het is een interessante vraag of er in de toekomst nog een rol weggelegd zal zijn voor dergelijke ‘elitaire’ politici.

Dit is waar de klimaatwetenschappers voor kiezen, nota bene in de introductie van hun brief:

“Fouten in het IPCC klimaatrapport worden thans door sommigen aangegrepen om de hele klimaatwetenschap in diskrediet te brengen. In de Tweede Kamer zijn klimaatwetenschappers onlangs zelfs neergezet als ‘bedriegers’ en ‘klimaatmaffia’. Zulke kwalificaties missen grond in de feiten en zijn daarom misplaatst. Dat het IPCC niet onfeilbaar is, maakt haar hoofdconclusies nog niet onwaar of gekleurd. Wel zou het IPCC grootmoediger moeten worden in het snel en openlijk erkennen en corrigeren van fouten.

Dat is nog eens een krachtige respons! Het is dus ‘misplaatst’ om de klimaatwetenschap af te doen als ‘maffia’ en de hoofdconclusies van het IPCC zijn ‘niet onwaar’ of ‘gekleurd’. Drie tips hier voor de klimaatwetenschappers:

1. Vermijd (dubbele) ontkenningen

In plaats van te schrijven: ‘De hoofdconclusies staan nog steeds overeind” kiezen de wetenschappers ervoor om te stellen dat ‘de hoofdconclusies niet onwaar of gekleurd zijn’. Waarom zo omslachtig? Het mensenlijk brein kan slecht overweg met ontkenningen, het filtert het woordje ‘niet’ gemakkelijk weg. Probeer maar eens niet te denken aan een roze olifant terwijl je dit leest!

2. Bepaal je eigen taal

De klimaatwetenschappers nemen direct in de introductie de terminologie van het vijandelijke kamp over (bedriegers en maffia) en daardoor blijft die terminologie alleen maar aan het plakken. Het enige wat ze doen is immers het ontkennen van de beschuldiging, wat dus niet werkt (zie punt 1). Wat de wetenschappers wel kunnen doen? In de introductie de taal spiegelen: ‘Het merendeel van de klimaatwetenschappers is heel integer’ of überhaupt pas later ingaan op de beschuldigingen.

3. Eerst afbreken, dan bouwen

Wie de hele brief leest, ziet ook dat de ordening van argumenten ongelukkig is. De vraag komt ook bij trainingen vaak aan de orde. Moeten sterke argumenten nu juist aan het begin, in het midden of juist aan het einde van een betoog?

Antwoord: doe wat passend is, maar in ieder geval niet halverwege. De fout die de klimaatwetenschappers hier maken is dat ze niet direct ingaan op de meest prangende vraag die ik als lezer heb: ‘Hoe zit het nu met die gemaakte fouten?’ Met andere woorden: wat kunnen we nu wel en wat kunnen we nu niet meer van dat hele klimaatrapport geloven?

Het ontbreekt de klimaatwetenschappers aan een duidelijk verweer, en het verweer dat er is,  komt pas halverwege. Men zou bijvoorbeeld kunnen zeggen:

“Er zijn twee grote fouten ontdekt in een rapport van ruim 3000 pagina’s.”

Simpele boodschap. De conclusie hoef je vervolgens nauwelijks meer in te vullen. Ieder mens staat open voor de suggestie dat er in een rapport van 3000 pagina’s tenminste een paar fouten te ontdekken moeten zijn. Bovendien maak je zo handig gebruik van het feit dat mensen slecht zijn in het inschatten van getalsmatige verhoudingen. Het getal 3000 gaat aan het voorstellingsvermogen van mensen voorbij. De klimaatwetenschappers noemen deze informatie wel, maar laten het potentieel krachtige verweer ondersneeuwen in een lange woordenbrei:

“Ook het beeld dat de hoofdconclusies van het rapport afhangen van dubieuze bronnen wijzen wij met kracht van de hand. De referentielijst van het circa drieduizend bladzijden tellende klimaatrapport verwijst naar ruwweg 18.000 bronnen waarvan het overgrote deel gepeerreviewde wetenschappelijke studies betreft.”

De belangrijkste les hier is echter dat het verweer veel te laat komt. De wetenschappers beginnen namelijk met twee algemene kopjes ‘het klimaatprobleem’ en ‘Het IPCC en klimaatrapport 2007’ op het moment dat twijfelende lezers nog helemaal niet ‘openstaan’ voor die informatie. Eerst afbreken en daarna pas bouwen, kortom.

Een voorspelling. De komende jaren zal de uitbreiding van cameratoezicht in Rotterdam (nu: circa 300) gestaag doorgaan. Afhankelijk van welke coalitie er na 3 maart komt zal dit proces langzamer of sneller gaan, maar de uitbreiding zet door. Deze voorspelling is gebaseerd op een korte analyse van de verschillende standpunten (bron: Stemwijzer):

Laten we beginnen bij de uitgesproken voorstanders: Leefbaar Rotterdam en het CDA.

Leefbaar: Camera’s verhogen de pakkans en zijn een belangrijk middel in de strijd tegen criminaliteit en overlast.

Bij het CDA staat veiligheid op één. Het CDA heeft met succes gepleit voor extra bevoegdheden voor politie, justitie en gemeente om onveiligheid terug te dringen. Deze instrumenten, waaronder cameratoezicht, moeten dan ook worden ingezet om de veiligheid te verbeteren.

Dan twee duidelijke tegenstanders:het meest uitgesproken Groenlinks en daarna D66.

Uit onderzoek blijkt dat cameratoezicht geen effect heeft op de veiligheid. Met meer camera’s in Rotterdam is het aantal incidenten niet afgenomen. Wel is sprake van meer spreiding, waardoor kleine criminaliteit juist moeilijker te bestrijden is. Cameratoezicht kost veel geld, dat beter besteed kan worden aan toezichthouders. GroenLinks is niet principieel tegen elke camera, maar het moet wel zinvol zijn.

D66 geeft de voorkeur aan menselijk toezicht boven cameratoezicht. Meer blauw op straat geeft Rotterdammers een veiliger gevoel en er kan sneller worden ingegrepen. Ook uit het oogpunt van privacybescherming moet cameratoezicht terughoudend worden ingezet.

Maar ook de SP heeft hierover een negatief standpunt:

Menselijk toezicht – bijvoorbeeld een vaste conciërge op een metrostation of in een winkelcentrum, of een conducteur in de metro – is vaak beter dan meer cameratoezicht. Het kan zijn dat er op bepaalde plekken camera’s nodig zijn, maar we moeten ons ook afvragen of er wel camera’s nodig zijn op alle plekken waar ze nu hangen. De SP wil geen camera op iedere straathoek.

Bij de PvdA is er wel bezorgdheid voor privacy maar die wordt in een adem genoemd met overlast en/of vernielingen:

De PvdA vindt dat daar waar er veel vernielingen en/of overlast is cameratoezicht mogelijk moet zijn. Het moet wel proportioneel zijn en geen onnodige inbreuk op de privacy met zich meebrengen.

Bij de VVD is men kritisch. Daar staat veiligheid hoog in het vaandel maar er is nog wel een praktisch bezwaar:

Uiteraard daar waar nodig en mits er genoeg capaciteit is om deze beelden daadwerkelijk te volgen en te gebruiken.

Tot slot onze aandacht voor de Broederschapspartij. Die willen over cameratoezicht het volgende kwijt:

Iedereen moet zich veilig kunnen voelen in Rotterdam, overdag zowel als ‘s nachts.

Conclusie

Zoals het debat in Rotterdam nu gevoerd wordt, zet de uitbreiding van cameratoezicht gestaag door. De reden is simpel: er is vrijwel geen partij principieel op tegen. De SP komt hier nog uit de hoek met de meest ronkende retoriek (“Geen camera’s op iedere straathoek!”) maar is in het gedachteproces nog niet veel verder dan dat “we ons moeten afvragen of camera’s wel overal nodig zijn”. Groenlinks neemt het duidelijkste stelling als het om de effectiviteit van cameratoezicht gaat: “Uit onderzoek blijkt…geen effect op veiligheid.” Maar hier staat tegenover dat Groenlinks weer geen principieel bezwaar heeft met meer camera’s. In dat opzicht is het verschil tussen Leefbaar Rotterdam en Groenlinks dus in wezen niet zo groot. Voor het overige hebben tegenstanders en twijfelaars keurig netjes hun criteria geformuleerd om over de streep getrokken te worden: cameratoezicht moet bijvoorbeeld wel ‘proportioneel’ (wat betekent dat?!) en ‘bruikbaar’ zijn, en over privacy moeten we ‘goed nadenken’. De stand van zaken: de meeste partijen hebben hooguit een (lichte) voorkeur voor meer menselijk toezicht in plaats van camera’s.

De komende jaren gaan we zien of die voorzichtig geformuleerde bezwaren tegen cameratoezicht opwegen tegen het krachtiger (want duidelijker) geluid van het voorstanderskamp.

Een slimme zet van de tabaksfabrikanten — wél jammer voor hen dat het is uitgelekt. Immers: de tabaksfabrikanten zouden zelf nooit geloofwaardig kunnen operereren als tegenstander van het rookverbod, omdat ze een financieel belang hebben bij die positie. (Lees dit artikel voor een uitgebreide analyse van het belang van geloofwaardigheid.)

De café-eigenaren zijn al geloofwaardiger, en dus is het slim om hun lobby te ondersteunen. Zij hebben belang bij een vol café, en zouden in theorie dus ook de belangen van hun bezoekers moeten behartigen.

Nog mooier was het geweest om actiegroepen te ondersteunen die vanuit hun achtergrond nóg geloofwaardiger zijn. En eventueel te helpen bij het oprichten daarvan. Ik denk dan aan ‘Niet-rokers voor keuze in de kroeg’ ofzo. Een actiegroep van niet-rokers die zich niet storen aan tabaksrook, of vinden dat elk café zelf moet kunnen bepalen of er gerookt wordt of niet. Of een actiecomité ‘Rookvrije cafés tegen een algeheel rookverbod’ van rookvrije cafés die zich ineens beroofd zien van hun onderscheidende kenmerk. Met zo’n actiegroep krijg je waarschijnlijk nog veel meer aandacht in de media.

Thank You For Smoking

Enkele jaren geleden kwam de film ‘Thank You For Smoking’ (IMDb) uit. De film volgt de (fictieve) tabakslobbyist Nick Naylor, die als taak heeft het roken van sigaretten te promoten. In Nederland heeft de film door slechte marketing slechts kort gedraaid in twee bioscopen, maar dat maakt de film niet minder de moeite waard. Voor liefhebbers van drogredenen is de film zelfs een must-see. We schreven op deze blog al eerder over de film, maar de ingesloten fragmenten lijken helaas niet meer te werken.

Hieronder de trailer van de film, die inmiddels vrijwel overal op dvd verkrijgbaar is (en natuurlijk op internet). Kleine waarschuwing: als je de trailer hebt gezien, dan heb je direct ook de aardigste momenten uit de film gezien.

Er zitten enkele bijzonder aardige dialogen in de film. Bijvoorbeeld in het begin, wanneer Nick Naylor de schoolklas van zijn zoontje bezoekt. Een van de kinderen merkt op dat roken volgens haar moeder dodelijk is. De dialoog:

Kid #3: My Mommy says smoking kills.
Nick Naylor: Oh, is your Mommy a doctor?
Kid #3: No.
Nick Naylor: A scientific researcher of some kind?
Kid #3: No.
Nick Naylor: Well, then she’s hardly a credible expert, is she?

De essentie van het debat — overtuig niet elkaar maar de beslisser — komt fraai terug in een dialoog tussen Nick Naylor en zijn zoontje Joey. De twee eten samen ijs op de kermis, wanneer Joey zich afvraagt wat er gebeurt als je het bij het foute eind hebt:

Nick Naylor: That’s the beauty of argument, if you argue correctly, you’re never wrong.
Joey Naylor: …so what happens when you’re wrong?
Nick Naylor: Whoa, Joey I’m never wrong.
Joey Naylor: But you can’t always be right…
Nick Naylor: Well, if it’s your job to be right, then you’re never wrong.
Joey Naylor: But what if you are wrong?
Nick Naylor: OK, let’s say that you’re defending chocolate, and I’m defending vanilla. Now if I were to say to you: ‘Vanilla is the best flavour ice-cream’, you’d say…
Joey Naylor: No, chocolate is.
Nick Naylor: Exactly, but you can’t win that argument… so, I’ll ask you: so you think chocolate is the end all and the all of ice-cream, do you?
Joey Naylor: It’s the best ice-cream, I wouldn’t order any other.
Nick Naylor: Oh! So it’s all chocolate for you is it?
Joey Naylor: Yes, chocolate is all I need.
Nick Naylor: Well, I need more than chocolate, and for that matter I need more than vanilla. I believe that we need freedom. And choice when it comes to our ice-cream, and that Joey Naylor, that is the defintion of liberty.
Joey Naylor: But that’s not what we’re talking about
Nick Naylor: Ah! But that’s what I’m talking about.
Joey Naylor: …but you didn’t prove that vanilla was the best…
Nick Naylor: I didn’t have to. I proved that you’re wrong, and if you’re wrong I’m right.
Joey Naylor: But you still didn’t convince me
Nick Naylor: It’s that I’m not after you. I’m after them.
[points into the crowd]

Nederland

Terug naar Nederland. De Nederlandse tabakslobby heeft zo te zien veel opgestoken van Thank You For Smoking. Deze lobbyisten snappen hoe je de publieke opinie beïnvloedt.

Nu minister Ab Klink nog.