We zijn ervan overtuigd dat debatvaardigheden cruciaal zijn voor een goede bijdrage aan samenleving en democratie. Maar we zijn er ook van overtuigd dat de huidige debatinitiatieven zich teveel richten op een kleine elite onder de jongeren. Neem de voor scholieren georganiseerde landelijke debattoernooien. Elf jaar na de introductie van het debat in alle lagen van het onderwijs neemt slechts 0,1% van de jongeren in het basis- en voorgezet onderwijs deel aan zo’n toernooi. Dat kan beter. En, zo vinden wij: dat moet beter!

Na uitgebreid overleg met scholieren, docenten en schoolbestuurders kwamen we tot een belangrijke conclusie: de topdown-aanpak waarbij de nadruk ligt op de organisatie van grote toernooien werkt niet. Bij de organisatie van deze debatevenementen gaat het meeste geld naar projectmanagement, locatie, catering etc. Waar scholen écht behoefte aan hebben zijn twee zaken. Allereerst laagdrempelige debattraining. Training die betaalbaar is en training die kan worden ingepast binnen het lesprogramma. Ook is er binnen het onderwijs veel behoefte aan ondersteuning van scholieren die zelf aan de slag willen, of zelfs het debat verder willen verspreiden binnen hun school.

Die zaken bieden we op debat in de klas.nl. De scholieren krijgen gratis toegang tot debattips, stellingen, oefeningen en debatvormen. Op de site staat alles wat je nodig hebt om zelf te debatteren. Ook bieden we een selectie aan bewezen standaardtrainingen die direct online besteld kunnen worden. Door deze aanpak kunnen we scholen toptrainingen bieden vanaf 250 euro!

We zijn nog op zoek naar partners en ambassadeurs. Meer informatie vind je hier!

Hoe reageert u als raadslid?

a) Ik zeg toe bij de eerstvolgende raadsvergadering vragen te stellen aan de verantwoordelijke wethouder.
b) Ik bereid een motie voor waarin ik de wethouder oproep tot een onderzoek naar de leegfrequentie van glasbakken in de hele gemeente.
c) Ik kondig aan dat ik de problematiek met glasbakken zal onderzoeken, en zonodig voorstellen in de raad zal doen.
d) Ik leg de burger voor dat hij zijn klacht beter kan melden bij het gemeentekantoor.

Als u gisteren tot gemeenteraadslid bent gekozen, dan is dit het soort kwesties waarmee u de komende jaren te maken kunt krijgen. Behoort u niet tot de gemeenteraad, dan weet u in ieder geval wat voor soort antwoorden u op klachten kunt verwachten.

Vanaf vandaag treden er nieuwe raadsleden aan in 419 van de 431 gemeenten en in 21 deelgemeenten in Nederland. Dat zijn een kleine 9.000 mensen, van wie ongeveer de helft voor het eerst plaatsneemt en – als de trend doorzet – meer dan een derde tussentijds opstapt en door vers bloed wordt vervangen.

Na een gekke tijd van campagne voeren worden de lokale politici geconfronteerd met behoorlijk wat werkzaamheden die vrijwel onvergelijkbaar zijn met de werkzaamheden in elke andere functie.

De taak van een raadslid

Van raadsleden wordt veel gevraagd. Niet alleen dat ze het volk vertegenwoordigen en het bestuur controleren, maar ook dat ze een visie neerzetten en uitdragen. Daar komt in praktijk maar weinig van terecht.

Begrijpelijk, want je wordt als raadslid al snel overladen door stapels papier die al dan niet virtueel in je brievenbus belanden. Het is verleidelijk je volledig daarop te concentreren en van vergadering naar vergadering te hupsen. Maar daarvoor ben je niet gekozen. Als raadslid moet je ook een bredere visie voor je gemeente ontwikkelen én je politieke idealen verwezenlijken. Of, zoals dat heet, ‘kaderstellen’.

Het valt op dat veel raadsleden dit belangrijke fundament van de democratie bagatelliseren. Ze benadrukken dat er ‘geen socialistische of liberale stoeptegels’ zijn. Dat is misschien wel waar. Maar met welk geld ze worden neergelegd (en wat daar dus niet mee gedaan kan worden), of ze al dan niet moeten wijken voor groen en welke uitstraling ze het centrum moeten geven – dáár gaat de raad wel degelijk over.

Wat er beter kan in de praktijk

In de praktijk echter worden debatten in de gemeenteraad gedegradeerd tot een wekelijks beoordelingsgesprek met het college van Burgemeester en Wethouders. Daarnaast zijn de meeste debatten volstrekt niet te volgen voor gewone burgers. Het ene raadslid onderstreept het belang van ‘flankerend beleid’, terwijl het andere verwijst naar ‘tabel 146 op bladzijde 98’ van een nota die je ook al niets zegt. Veel raadsleden doen niet eens hun best om hun vergaderingen en debatten begrijpelijk te maken voor de buitenstaander.

Het raadsdebat zou ook de burger aan het denken moeten zetten, niet alleen de intimi die alle stukken bij de hand hebben. Voor raadsleden betekent dat uitleggen, uitleggen, uitleggen. Uitleggen waar je het niet mee eens bent, uitleggen waarom je het er niet mee eens bent en uitleggen wat jij als volksvertegenwoordiger wél wilt. In de raad én in het publieke debat.

Weliswaar laten lokale politici zich steeds vaker zien in de gemeente, maar meestal zoeken ze de publieke opinie pas op wanneer het besluit is genomen. Ze zijn bang anders als ‘visieloze populist’ te worden bestempeld. De waarheid is anders. Een gemeenteraad die het publiek deelgenoot maakt van zijn overwegingen, betrekt niet alleen de ideeën en voorbeelden van de inwoners bij het debat, maar is ook beter in staat het waarom van een beslissing uit te leggen zodra deze is genomen.

En wanneer je als burger weet welke overwegingen er zijn geweest, is het zelfs wanneer je het er niet mee eens bent makkelijker voor jou ongunstig beleid te slikken.

Wat doet u aan de volle glasbak?

Terug naar de glasbak. Want hoe kun je als raadslid het beste reageren op de klacht van deze bezorgde burger? Er is meer dan één goed antwoord. En daaruit blijkt al direct hoe complex het vak van de volksvertegenwoordiger is. Waarschijnlijk is het verstandig om de burger aan te moedigen de klacht zelf in te dienen bij de gemeente én toe te zeggen dat je gaat kijken of het probleem structureel is en ook elders speelt in de gemeente. En om de wethouder pas aan te spreken zodra je hier meer over weet.

Zo vertegenwoordig je het volk, controleer je het bestuur en doe je precies wat je de kiezer tijdens de campagne hebt beloofd: de gemeente een stukje beter maken.

Tips voor het raadslid

1. Leg altijd uit waarom u een bepaald standpunt inneemt. Als politici meer overtuigd zijn van hun gelijk, voelen ze minder de noodzaak hun standpunt te onderbouwen. Een verruiming van de winkeltijden wordt verdedigd met een beroep op de economie zonder uit te leggen waarom het stimuleren van de economie belangrijker zou zijn dan de overlast voor omwonenden.

2. Verpak je boodschap zo dat anderen deze doorvertellen. Politici twitteren zich suf en maken tenenkrommende campagnefilmpjes. Maar ze vergeten regelmatig iets belangrijkers: een krachtige boodschap die een toehoorder zich weken later nog herinnert, en kan doorvertellen.

3. Spreek met burgers, niet alleen met belangengroepen. Niet iedere burger is even mondig. En lang niet elke belangengroep vertegenwoordigt een groot belang. Als volksvertegenwoordiger heeft u de lastige taak om iedereen te vertegenwoordigen, juist ook zij die niet anders vertegenwoordigd worden.

4. Ga in debat met andere raadsleden en bedel niet om toezeggingen bij het college. De raad is de baas. In feite doet de wethouder wat deze met de gemeenteraad heeft afgesproken. Die raad beslist in meerderheid wat dat is.

5. Realiseer je dat het debat niet alleen in de raadszaal plaatsvindt. Het debat wordt vaak beperkt tot de raadsvergadering. De werkelijkheid is anders, weet iedereen die het landelijke debat over de AOW-leeftijd heeft gevolgd. Dit werd uitgebreid gevoerd in de kranten, met folders en tijdens demonstraties.

6. Zoek de samenwerking met lokale media. Beschouw journalisten niet als de vijand, ook al schrijven ze een keer iets naars over uw partij. Lokale journalisten zoeken naar voor de burger interessante informatie, en die kunt u bieden. Bouw een relatie op. Zo bereikt u veel meer dan met het fanatiek verspreiden van persberichten.

Tips voor de burger

1. Overtuig raadsleden voordat zij publiekelijk een standpunt hebben ingenomen. Raadsleden zijn net mensen. Ze veranderen niet graag van mening. Sterker nog: ze volharden nog liever in een standpunt waarvan ze weten dat het onjuist is, dan dat ze toegeven dat ze er eerder naast zaten. Daar komt nog eens bovenop dat politici in de media als ‘draaier’ worden weggezet zodra zij zich laten overtuigen. Pogingen om politici tijdens de inspraakmogelijkheid van een raadsdebat te overtuigen, zijn dan ook tot mislukken gedoemd. Bij de meeste gemeenteraden staat de uitkomst van het debat dan allang vast. Veel effectiever is het om in een eerder stadium contact te zoeken met de verschillende fracties.

2. Redeneer vanuit het raadslid, niet vanuit je eigenbelang. Je vond die nieuwe skatebaan een fantastisch initiatief. Totdat de wethouder voorstelde om de voorziening recht tegenover jouw huis aan te leggen. En zo gaat het continu in de lokale politiek. Iedereen wil een auto, maar niemand wil een weg voor zijn deur. Raadsleden worden voortdurend geconfronteerd met burgers die enkel vanuit hun eigenbelang redeneren. Ze ontwikkelen een schild tegen dit ‘not in my back yard’ gedrag. Bedenk dat de argumenten die jou hebben overtuigd van een standpunt, lang niet altijd de beste argumenten zijn om een raadslid te overtuigen. Probeer vanuit het raadslid te redeneren!

3. Blijf respectvol en richt je tot de twijfelende fractie. Wanneer de emoties rondom een politiek besluit hoog oplopen, kan het heel erg opluchten om de frustraties van je af te schreeuwen (inspraakavond) of schrijven (ingezonden brief). Daarbij richten de meeste burgers zich merkwaardig genoeg vooral tot de fractie waarmee ze het grootste meningsverschil hebben – de fractie die ze het minst snel zullen overtuigen dus. Het is veel effectiever om je te richten tot de fracties die nog twijfelen over het politieke besluit. Blijf daarbij altijd respectvol. Je riskeert anders dat de twijfelende partij jou het gelijk niet langer gunt.

Door Lars Duursma en John Bijl. Dit artikel verscheen vandaag op de opiniepagina van zowel nrc.next als NRC Handelsblad. Beide auteurs coachen politici en trainen gemeenteraden voor trainingsbureau Debatrix.

Vanaf haar eerste gesproken woorden, was het duidelijk dat Agnes Kant niet haar avond zou hebben. Erger nog dan normaal schreeuwde ze haar steeds populistischer wordende bijdragen uit. Misschien lag het aan de rumoerige zaal en besefte ze niet dat er een microfoon enkele centimeters van haar mond zat. Dat was in ieder geval haar excuus toen ze vergelijkbare verwijten kreeg bij het slotdebat van de Europese Verkiezingen. Wat de reden ook is, dit is waarom de SP zonder ook maar een standpunt te veranderen, toch 14 zetels in de peilingen heeft verloren sinds het vertrek van Jan Marijnissen. Kant heeft een academische titel maar slaagt er niet in intelligent over te komen.

Het tweede debat over integratie begon als het zoveelste debat over de (afwezige) PVV-leider Geert Wilders. Soms kan één opmerking de koers van het debat veranderen. Femke Halsema kreeg dat voor elkaar toen ze de anderen maande niet over Wilders te praten, maar over de problemen die hij aankaart. Het debat kwam echt op gang. Zelfs iemand als Rutte – die vaak niet verder komt dan de voorspelbare verkiezingskreten – gaf blijk van visie en diepgang. Een debat is niet alleen een kans om je te profileren maar ook een kans voor burgers om hun politieke leiders te testen. Kunnen ze wel meer dan alleen oneliners uitspreken?

In het derde debat ging het over het aanzien van de politiek. Een vaag en breed onderwerp waarvan ik durf te betwijfelen hoe belangrijk kiezers dit écht vinden. Als het goed gaat met de economie en het land, gaat het goed met het aanzien van de politiek. Desalniettemin kaapte Bos dit onderwerp direct door leiderschap te definiëren als ervoor zorgen dat iedereen het gevoel heeft mee te tellen. Met andere woorden, hij slaagde er in de slogan van de PvdA (“iedereen telt mee”) te koppelen aan wat voor leiderschap we echt nodig hebben in Nederland. Geen onbelangrijk feit enkele maanden voor de landelijke verkiezingen. Halsema probeerde nog deze kaping te ondermijnen door de klassieker erin te gooien dat het niet gaat om woorden, maar om daden. Het feit dat Bos z’n ‘bindend leiderschap’ onderwerp van discussie bleef, gaf aan dat ze niet slaagde in haar poging.

Ten slotte, de hamvraag: wie heeft dit debat gewonnen? Ik ben altijd een beetje huiverig daar een uitspraak over te doen want de definitie van winnen is niet makkelijk te bepalen. Is het extra zetels bij de gemeenteraadsverkiezingen of een stijging in de peilingen voor de Tweede Kamer? Is het het beperken van verlies want debat is niet je kracht of is het grijpen van een schijnbaar ongrijpbare kans?

In elk geval denk ik dat Bos de beste zaken heeft gedaan met het oog op de Tweede Kamerverkiezingen, waartoe deze lokale verkiezingen een opmaat zijn. Femke Halsema en Mark Rutte hebben het meest gesproken over hun wethouders. Als mensen morgen in het stemhokje staan en daaraan denken, kan dat best goed uitwerken. Hoe dan ook, wie dit debat verliest is Agnes Kant.

Victor VlamDebatrix-trainer, debatexpert, voerde campagne voor Obama

“Wie op zoek was naar een grote verrassing in de laatste dagen voor de verkiezingen vond het niet in dit debat. Het bracht weinig nieuws. Dezelfde verkiezingskreten, dezelfde thema’s en dezelfde winnaar: Wouter Bos. Maar wat maakt hem zo sterk?

In tegenstelling tot Mark Rutte en Agnes Kant koos Bos zijn doelwitten heel strategisch. De VVD viel hij aan op belastingen en D66 op armoedebeleid bijvoorbeeld om zich van zijn linkse kant te laten zien. Het CDA viel hij in zijn geheel niet aan. Niet onlogisch, de verschillen tussen die partijen zijn onlangs nog voldoende duidelijk geworden. Verder pleegde hij een snoeiharde aanval op de PVV toen hij refereerde aan het incident waarbij PVV’er Hero Brinkman een barman zou hebben bedreigd. Dit was een van de weinige keren dat Wilders daadwerkelijk echt leek te zijn geraakt door een aanval. Ten slotte verpakte hij zijn bijdragen aan het debat pakkend en memorabel. Dat deed hij door telkens zijn boodschap te verwoorden in verhelderende contrasten (“geen ononderhandelbare standpunten, wel ononderhandelbare principes”). Of het genoeg is om verlies tijdens de gemeenteraadsverkiezingen te voorkomen, valt te bezien. Maar met dit optreden profileert Bos zich als de volgende premier van Nederland.

Negatief viel CDA’er Pieter van Geel op. Wat in de Tweede Kamerdebatten misschien volstaat, is hier duidelijk niet genoeg. Te veel afwezig, te veel ambtelijke teksten en te veel in het defensief.

Verder slaagt SP’er Agnes Kant er maar niet in deze debatten te winnen. Met dezelfde standpunten won haar voorganger Jan Marijnissen meestal wel. Het verschil (toch zo’n 14 zetels in de peilingen) is geheel te wijten aan een boze en permanent verongelijkte houding. In dit debat had ze een nieuw dieptepunt toen ze keihard op de man speelde tegen Wilders: “niet de islam is een bedreiging voor de samenleving, maar ik durf hier de stelling aan dat de heer Wilders het probleem is voor de samenleving.” Haar doelgroep zal voor een deel twijfelen of ze SP of PVV stemmen. Met zo’n opmerking vervreemdt ze zich van haar eigen kiezers.”

(lees meer)

John BijlGespreksleider, trainer, debatexpert

Landelijke politici laten debatteren over lokale thema’s. Dat was de uitdaging van EénVandaag. Door het kijkerspanel te vragen welke issues de leden het belangrijkste vonden om tot hun keuze op 3 maart te komen, werd een poging gedaan het debat van een lokaal tintje te voorzien. Een poging, want de stellingen, die als thema’s in het debat fungeerden, leken eerder gekozen om spektakel tussen sprekers te genereren dan ze uit te dagen het debat met vorm én inhoud te voeren.

Met de opzet van het debat werd Geert Wilders op zijn wenken bediend. Zowel qua stellingen als qua vorm. De keuze voor de stelling “de Islam is een bedreiging voor de Nederlandse samenleving” is een onbegrijpelijke. Nog afgezien van het feit dat dit feitelijk een onderzoeksstelling is, bevindt zich dit debat volledig op het terrein van Wilders. Hij is de enige voorstander; alle anderen zijn tegen. En het heeft nauwelijks met gemeentelijke maatregelen te maken. Goed, Wilders heeft al iets geroepen over hoofddoekjes en openbare gebouwen, maar enkel voor de twee gemeentes waar Wilders’ PVV meedoet is dit relevant.

Ook de opzet van het debat lijkt goed te passen bij de omgeving waar vooral Wilders zich op z’n gemak voelt. Wilders voelt zich lekker bij intense debatten, waar in hoog tempo reacties op elkaar volgen omdat de vorm de inhoud nu eenmaal dwingt. Deze opzet leidt tot one-liners en ‘me-too’-gedrag in plaats van argumenten.

Ondanks deze voordelen kon hij minder goed voet aan de grond krijgen dan in veel debatten het geval was. Wilders leek in veel debatten te hebberig om terug te komen op z’n goed voorbereide uitspraken over ‘tuig’, over ‘Henk en Anja betalen voor Ali en Mohammed’ en opmerkingen over moslims met een PvdA-lidmaatschap zonder veel of überhaupt aandacht te besteden aan de stellingen, vragen of tegenwerpingen die hij kreeg. Het maakt de ronkende opmerkingen eerder ongepast dan raak.

Verder is het zo dat Wilders van de anderen toch voldoende ruimte krijgt om deze punten op die manier en op deze momenten te maken. Ze lijken graag mee te gaan in de toon en formule. Het contrast met een vraag die na afloop van de tv-uitzending werd gesteld illustreert dit. Wilders kreeg de vraag uit het publiek, niet van de gesprekleider of andere debaters. De inspreker, die getuige de sjaal van CDA-huize moet zijn geweest, wilde weten of Wilders niet bang was dat door zijn toon de Marokkanen, Turken en andere allochtonen die het wél goed doen, hun mogelijke voorbeeldfunctie niet meer zouden willen of zelfs kunnen vervullen. Het moet gezegd worden dat de sfeer tijdens dit gedeelte van de bijeenkomst het toe liet om wat meer ruimte te nemen en niet in korte beantwoording een paar stevige opmerkingen door het debat heen te banjeren. Wilders had (daarom?) meer moeite met de vraag en wilde haast paniekerig naar de voor hem veilige punten over capuchons en hoofddoekjes.Het is verrassend om te zien hoe veel andere debaters Wilders weer de voor hem zo veilige en zo beschermde ruimte op te zoeken en vast te houden.

Zoals gezegd, Wilders kreeg ondanks dat hij voor het grotere gedeelte op de avond op veilige grond stond toch minder de ruimte dan anders. En dat komt op het conto van PvdA-leider Wouter Bos. Want ook Bos heeft net als Wilders zijn debatstrategie gekozen en voelt zich bij elk debat veiliger en sterker in die rol. De rol van Staatsman. Bos, door andere analisten ook al als winnaar van de avond aangewezen, vervulde de staatsmannen-rol met verve. Steeds bleef hij beschouwend en reflectief (“het gaat niet over een tientje belasting, maar mensen vragen zich af of ze hun baan nog wel hebben”) en zelfs de anderen de les lezend (“U noemt belasting gif voor de samenleving, maar dan wil ik u erop wijzen dat uw salaris, de politie worden betaald uit de belasting” naar Rutte en “Het heeft geen zin om op de man te spelen” naar Kant.) Bos kiest een positie die hem bevalt. Hij plaatst zijn opmerkingen vooral richting het publiek en de kijker, en negeert met graagte dat de peilingen noch het huidige aantal zetels de positie rechtvaardigt. Bos houdt de houding aan sinds zijn één-op-één-debat met Pechtold bij Pauw & Witteman enkele weken terug en liet op dezelfde vriendelijke wijze de beschuldiging symboolpolitiek te bedrijven van zich afglijden met een groots “maar ik vind het symbóól zo belangrijk!”.

Bos’ houding was daarmee niet zo zeer bepalend voor de dynamiek of het verloop van het debat, maar wel voor de conclusies. Met vanuit helikopter-view gegeven beschouwingen als “In Nederland trouwen moslim-burgemeesters homo’s waar ze door een katholieke pastoor worden geweigerd” zette hij dan wel niet het meest zijn inhoudelijke punten, maar wel zijn rol neer.

De overige sprekers leken slechts passagiers in dit debat. Rutte viel positief op door zijn rake gebruik van contrasten en voorbeelden. Rutte’s “dat kost ieder huishouden één kar boodschappen” en “windmolens draaien niet op wind maar op subsidie” kleurden het debat. Het jammere was echter dat deze opmerkingen vooral gericht schoten op de standpunten van anderen en niet werden gebruikt ter ondersteuning van de plannen van Rutte’s eigen VVD. Het meer neerzetten van dat alternatief op het speelveld die tijdens het debat tussen voornamelijk sprekers Kant, Pechtold en Wilders werd gecreëerd had zijn positie verstevigd.

Ondanks dat Kant en Pechtold het meest van allen over eigen beleidsvoorstellen hebben gesproken wisten ze beide weinig hun eigen stempel op het debat te drukken. Pechtold wist D66-zorgen over de last voor toekomstige generaties, het ‘vergroenen’ van de belastingen en meer oog voor het individu dan voor groepen in het debat op de agenda te zetten, maar verviel te vaak in ambtelijke, stoffige of onbegrijpelijke taal (met ‘leefvorm neutraal beleid’ als absoluut dieptepunt) of liet zich verleiden tot een wedstrijdje over elkaar heen buitelen van problemen met Rutte of Bos. Daarbij: de in dit debat als middenmoter opererende Pechtold leek niet te willen of kunnen kiezen tussen een beschouwende of participerende rol in het debat en kon daardoor geen duidelijke indruk of zelfs ruimte maken.

In negatieve zin vallen debaters Kant en Van Geel weer op. Ironisch genoeg lijken ze elkaars tegengestelde. Kant was minder maar nog steeds happerig, verstard en verongelijkt en zette zich daarmee eerst op vorm en daarna inhoudelijk buitenspel. De Marijnissiaanse voorbeelden en retoriek komen door haar gebrek aan charme en flair van de Grote Rode Meester niet tot hun recht. De toch ietwat voorzichtig begonnen, maar o zo spraakmakende opmerking dat “niet de Islam maar Wilders de grootste bedreiging” is, leek een sprong in het nauw van een kat in het donker. Het leverde vermanende woorden op van alle debaters en met name, zoals al aangehaald, door ‘staatsman’ Bos.

Van Geel is de anti-Kant. Veel van wat hij zegt is wellicht door ambtelijk personeel nog te begrijpen. Niet dat hij onzin verkoopt. Integendeel. Zijn beantwoording en reacties snijden hout, maar worden zo weggestopt in vijf of meer bijzinnen dat niet meer te achterhalen is waar het punt precies omging. Gecombineerd met zijn behoefte om op dezelfde stoffige toon te blijven te spreken én zijn voorliefde om de woorden te richten niet aan de kiezer in de zaal of thuis maar aan de gespreksleider of een opponent, maakt het dat zijn optreden onzichtbaar was of zelfs dempend leek te werken.

Concluderend mag gezegd worden dat de opzet van dit debat en de inzet van de sprekers voor een niet alleen informatieve maar ook vermakelijke bijeenkomst zorgden. Ondanks dat de relevantie voor gemeentelijke onderwerpen ontbrak en de sprekers niet over die schaduw heen konden springen, daagden de gespreksleiders de debaters meermaals uit om onderwerpen breder te trekken of vragen te beantwoorden. En al leek het tweede alleen via internet uitgezonden deel beter te werken in een andere dynamiek, beperkte het officiële deel zich niet alleen tot one-liner-gedrag waar eerdere debatten in vervielen. De laatste les is toch dat een goede voorbereiding helpt. Niet alleen is de EenVandaag redactie maanden geleden al begonnen met het kiezen en doorspreken van de vorm, ook Wouter Bos heeft zijn overwinning deels te danken aan z’n voorbereiding. Voor beide geldt dat de waarde ervan te zien is geweest. Voor tv en in de zaal leverde het een goed verlopend debat op, voor Wouter Bos dat hij mooie punten kan maken.

Bos: “Ik bestrijdt wat u zegt maar zal vechten voor u recht om het te zeggen. En ik blijf strijden totdat moslims en christen in dit land in hand en hand over straat kunnen.” Iemand die in één alinea met het grootste gemak naar én Voltaire én Marten Luther King verwijst, weet waar hij mee bezig is niet alleen tijdens maar ook voorafgaand aan het debat.

(lees meer)

Lars DuursmaDirecteur Debatrix, debatexpert, wereldkampioen debatteren

“In de aula van de Erasmus Universiteit toonde Wouter Bos zich vandaag de sterkste debater. Hij werd hard aangepakt door de andere debaters, maar reageerde steeds scherp en respectvol op de aanvallen. Als een staatsman positioneerde hij zich boven de partijen.

Hoewel het debat beter op gang kwam dan veel van de andere verkiezingsdebatten tussen de landelijke kopstukken, zal de kiezer niet veel wijzer zijn geworden in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Daarvoor ging het debat teveel over landelijke issues. De debaters lieten veel kansen liggen het debat terug te voeren naar lokale thema’s, vooral op momenten dat zij op landelijke issues werden aangevallen. Toen Agnes Kant begon over de kosten van de JSF, werd Pieter van Geel in het defensief gedrongen. En dat terwijl een scherp antwoord voor de hand lag: ‘Mevrouw Kant, deze verkiezingen gaan niet over de JSF. Geeft u de kiezer eens één voorbeeld van een gemeente die een straaljager wil kopen?’

Geert Wilders was na een ontspannen opening zeer fel aanwezig en werd daarbij geholpen door de stellingen die eenderde van het debat over moslims lieten gaan. Hij formuleerde duidelijk en bracht zijn belangrijkste standpunten zelfverzekerd naar voren. Reageren deed hij nauwelijks. En in vergelijking met eerdere debatten sprak hij weinig namens zijn potentiële doelgroep (‘de mensen in het land willen…’).

Mark Rutte viel positief op. Zijn sterkste moment was toen hij boven Wilders en Bos ging staan en hen beiden een gebrek aan oplossingen verweet. Verder veel ingestudeerde formuleringen die we vaker van hem horen (‘windmolens draaien niet op wind maar subsidie’). En toch kon hij niet zijn stempel op het debat drukken.

Alexander Pechtold zette geen sterk verhaal neer. Hij oogde zenuwachtig door met name in het eerste halfuur veel versprekingen. Ook gebruikte hij veel jargon (‘leefvormneutraal’?!) en kwam hij een paar keer onnodig en omhandig terug op eerdere gespreksonderwerpen. Hij kwam pas in zijn element toen hij Wilders kon aanvallen.

Agnes Kant was vooral erg onzichtbaar, en wat ze zei was te abstract. De keuze was tussen links of rechts, tussen liberaal of sociaal (op zich al verwarrend: want staat links nu gelijk met liberaal, en rechts met sociaal?). En ze had een HSL-gevoel bij de kilometerbeprijzig. Zonder te zeggen wat ze daarmee bedoelde. En aan te even welke oplossingen de SP biedt.

Pieter van Geel was bijna even onzichtbaar en verder vooral verwarrend. Toen Kant CDA-standpunten aanviel, zei hij dat hij het daarmee eens was, om vervolgens weer het tegendeel te beweren. En op zich krachtige statemens werden begraven in een veelal onbegrijpelijke woordenbrei.

Een aanfluiting was de gebruikelijke peiling van het EenVandaag opiniepanel. Deze meet vooral de politieke voorkeur van een niet-representatieve steekproef. Beter zou het zijn om een representatieve doelgroep vóór en na het debat te peilen, om zo de ’shift of opinion’ te zien.”

(lees meer)

Eric StamTrainer bij Debatrix, Nederlands kampioen debatteren

“Bos was zowel inhoudelijk als retorisch het sterkst van allemaal. Hij durfde het bijvoorbeeld aan om belastingen principieel te verdedigen en het fileprobleem als onoplosbaar te bestempelen. Bovendien had Bos “geluk” dat hij het 1-op-1-debat over de islam met Wilders mocht voeren. Pechtold zal daar niet blij mee zijn geweest, gezien zijn opgebouwde imago als Wilders’ meest principiële tegenstander. Zijn kritiek op de EénVandaag-redactie maakte dit een beetje goed: Pechtold verweet hen om eenderde van de uitzending te besteden aan een stelling waarin vooral Wilders ruimte kreeg (“De islam is een gevaar voor Nederland”). Ook het bijbehorende introductiefilmpje noemde Pechtold tendentieus, omdat “gewone straatcrimininaliteit hier aan de islam wordt gekoppeld”. Het was minder effectief dan Bos, maar het was toch een sprankje staatsmanschap.

Het presentatieduo zorgde niet voor een vliegende start en scherpe (vervolg)vragen. De opening op Wilders (“het is nationale complimentendag, aan wie wilt u een compliment uitdelen?”) was gezapig. Pechtolds antwoord op de vraag dat hij geen premier wilde worden, hoewel eenderde van alle Nederlanders hem graag aan het roer wilde zien, kreeg geen vervolg. Toen Wilders zijn stelling weer eens nadrukkelijk betrok op “Marrokkaans straattuig” en “statistieken over criminaliteit” binnen deze ethische groep, gebruikte Mark Rutte nog een overtreffende trap: onder Antilliaanse jongeren lag de criminaliteit nog hoger. De vraag dringt zich op hoe beiden die statistieken verklaren. Voor sommigen dreigt het misschien onsmakelijk te worden, maar een redactie en presentatieduo die ervoor kiest om deze stelling centraal te stellen, moet vervolgens ook durven vragen aan zowel Wilders als Rutte: “Hoe verklaart u dan de hogere criminaliteit onder Antilliaanse jongeren?”

Femke Halsema werd node gemist. Al met al een debat waar de PvdA blij mee zal zijn en andere partijen niet veel van zullen merken.”

(lees meer)

Anderen over het debat

• Tijdens de TV uitzending werd bekend gemaakt dat het EénVandaag kijkerspanel Wilders verkoos tot winnaar (32%), gevolgd door Bos (24%), Pechtold (14%), Kant (13%), Rutte (9%) en Van Geel (5%). De vraag is hoeveel waarde je hier aan moet hechten. Iedereen kan zich aanmelden voor dit kijkerspanel en het is dus geen representatieve afspiegeling van de Nederlandse bevolking.
• Staatssecretaris Jack de Vries (CDA) bij De Wereld Draait Door: “Door over Brinkman te beginnen bevond Bos zich op de speelhelft, onder de gordel, van Wilders terwijl hij zelf een goed verhaal had.” “De fout van het debat…het is onbegrijpelijk dat Agnes Kant zich zo laat kennen door tegen Wilders op de man te spelen”

Ben je het met hen eens? Of juist niet? Of ben je ergens anders een interessante analyse tegengekomen? Laat het hieronder weten!

De ambiance is voor veel partijen lastig: eigenlijk kan alleen de VVD in deze kringen op veel thuispubliek rekenen. De thema’s zijn zowaar nog lastiger. Hoewel de gespreksleider zijn best doet om veel student gerelateerde thema’s centraal te stellen, blijken zelfs die thema’s de gemiddelde RSC-student niet veel te interesseren. Een belangrijk (deel)gemeentelijk thema is bijvoorbeeld of er meer studentenhuisvesting moet komen op de campus van de Erasmus Universiteit. Een relevante vraag, zo lijkt het. Maar het probleem zit ‘m er in dat die studentenhuisvesting vooral bedoeld zou zijn voor internationale studenten die maar één of twee semesters in Rotterdam studeren, of voor eerstejaarsstudenten die niet bij een studentenvereniging zijn aangesloten. Die vinden anders toch wel een kamer in een van de vele studentenhuizen in de wijk Kralingen. De vraag dringt zich op wat het de studenten van het RSC eigenlijk kan schelen of er meer studentenhuisvesting op de campus komt. Dat is toch voor een heel ander type student bedoeld, een type student waarmee deze corpsballen niet snel zullen integreren.

Het debat tussen voor- en tegenstanders kabbelt op en neer: voorstanders benadrukken dat het vooral een aanvulling is op het huidige aanbod van studentenwoningen. Tegenstanders vinden dat studenten vooral zelf moeten weten waar ze gaan wonen. Maar dat vinden de voorstanders ook. Tegenstanders vinden dat studenten deel moeten uitmaken van de stad. Maar voorstanders vinden dat een minder relevant argument. Het gaat immers vooral om buitenlandse studenten die maar een semester in Rotterdam verblijven, of om eerstejaarsstudenten die anders überhaupt niet in Rotterdam op kamers hadden gewoond. Het publiek kan het steeds minder schelen. Wat deze discussie nu precies met hen van doen heeft, is nog niet duidelijk geworden.

Dan stelt de gespreksleider aan een van de voorstanders een vraag:

Begrijp ik het dus goed:  meer studentenhuisvesting op Woudestein (zo heet de campus: red) leidt er dus toe dat kamers in de wijk Kralingen zelf goedkoper worden?

Het was een vraag gesteld uit medelijden. Waarom proberen de voorstanders hier geen punten mee te scoren? Tot dit moment hadden de voorstanders het alleen maar gehad over de problemen van eerstejaarsstudenten en internationale studenten, en waarom een campus goed zou zijn voor het prestige van de Erasmus Universiteit. Maar hoe je het ook wendt of keert: dat is een ver-van-mijn-bed-show voor corpsstudenten die zelf wel in hun ontgroening zorgen een mooi studentenhuis. De voorstander hapt en er ontstaat iets van spin: een simpele redenering over vraag en aanbod, die leert dat studentenkamers misschien inderdaad goedkoper worden als het aanbod toeneemt. En dat is voor een RSC-student woonachtig in de wijk Kralingen natuurlijk wel interessant. Een voor de hand liggend argument dat de voorstanders natuurlijk ook zelf hadden kunnen bedenken. Sterker nog: in hun analyse moeten ze het allang bedacht hebben. Voor hen was het zo vanzelfsprekend dat er een tekort was aan studentenhuisvesting in de wijk dat ze die denkstap vergaten uit te leggen aan het publiek. Terwijl dit algemene probleem nu juist zo belangrijk is om duidelijk te maken wat dit betekent voor een concrete, individuele situatie. En dat is uiteindelijk wat de mensen in de zaal wilden horen.

Hoe werkt dit in de praktijk?

Veel mensen struikelen in hun enthousiasme over hun woorden, of plakken ellenlange zinnen aan elkaar met opvulwoorden zoals ‘ehh’, ‘enne’, ‘dus’. Dat is in een gesprek niet erg, maar in een speech leidt het erg af. Sommige mensen gebruiken hiervoor het excuus dat ze nu eenmaal ‘snel nadenken’ en daarom ook ‘snel praten’. Dat laatste is volgens de Amerikaanse presentatiecoach Jerry Weissman ook waar: iemands spreektempo kun je niet veranderen, je kunt het alleen controleren. Mensen die veelvuldig struikelen over hun woorden, en hun zinnen aaneenrijgen met opvulwoorden, doen dit vaak omdat er sprake is van ‘sensory overload’: de zintuigen raken overbelast van de vele non-verbale reacties uit het publiek. Snelle sprekers raken bovendien de rode draad van hun verhaal gemakkelijk kwijt omdat ze minder snel nadenken dan ze zouden willen.

Oogcontact maken met de ‘mind the gap’ methode lost veel van deze problemen in een klap op. Snelle sprekers blijven snel praten, maar door steeds maar met één persoon tegelijkertijd oogcontact te maken, worden zulke sprekers wel gedwongen tussen iedere zin een pauze in te lassen. Opvulwoorden smelten zo als sneeuw voor de zon. Door steeds maar één persoon tegelijkertijd aan te kijken, ontvang je ook steeds maar van één persoon tegelijkertijd een non-verbale reactie. Zo kun jij je als sprekers beter concentreren op de ontvangst van jouw boodschap en je eigen gedachtegang. En dat allemaal met maar één techniek: ‘Mind the gap’.

De queeste naar betrokken burgers

Gelukkig hebben dansende en zingende politici een dikke huid. Natuurlijk: ze lezen ook wel reacties in de trant van “wat een stelletje randdebielen”, “ik wou nog VVD gaan stemmen maar nu slaat de twijfel toe” en “gelukkig woon ik niet in Kampen”. Maar reacties op internet zijn altijd zo negatief. Trouwens, af en toe staat er heus wel iets positiefs tussen de duizenden reacties. Optimistische politici laten zich door een paar venijnige reacties echt niet afschrikken. Gewone videoblogs zijn ook zo saai en YouTube is here to stay, dus…dansen en zingen maar! Toch..?

Het lijkt logisch. Er ligt immers een eenvoudig communicatieprincipe aan deze inspanningen ten grondslag: stem je voordracht af op je publiek. Er zijn grote groepen jongeren die niet van debatterende politici houden maar wel van rappen? Wat is dan logischer dan…partijstandpunten rappen?

Feit is dat er grote groepen burgers zijn in dit land die niet politiek betrokken zijn. Of zwevende kiezers: bijna net zo erg. Want dat betekent wel dat je als partij een probleem hebt: waarom komt je inhoudelijke verhaal – in de ogen van veel politici ijzersterk – niet over bij die mensen? Wederom is hier de logische reflex: creatiever worden in de communicatie! Het kan leuker en ludieker mensen, benen op tafel en brainstormen maar!

Popularisering van politiek

In Nederland is heel weinig specifiek onderzoek bekend naar de effecten van deze en andere nieuwe vormen van politieke communicatie. Maar algemeen onderzoek naar popularisering van politiek zou politieke partijen tot nadenken moeten stemmen. In zijn proefschrift concludeerde Chris Aalberts al een tijd geleden dat jongeren – een moeilijke doelgroep – helemaal geen prijsstellen op politiek met een menselijker, sexier of leuker gezicht. Integendeel: wat ze vooral op prijsstellen is serieuze, informatieve en oplossingsgerichte politieke communicatie.

Hoe serieus, informatief en oplossingsgericht is de inhoud van bovengenoemde filmpjes?

Goud voor mekaar, VVD Groningen

Het is moeilijk in te schatten hoe serieus rapper Sabine Koebrugge zichzelf als politica neemt. De signalen zijn heel gemengd. Ze toont veel zelfspot door een fluoriserend groene jas aan te trekken, een kekke witte pet en bovenal: het publiekelijk tonen van haar gevoel voor ritme. Mis gaat het ook in het refreingedeelte waar we Sabine samen met heel veel VVD-ballen vooral heel erg Vvvv Vvvv Ddddd zien en horen zijn. Inclusief een ongekend staaltje inside humor (“Wat een bodemloze begrotingsput!”). (On)bedoeld worden stereotypen die kleven aan de VVD vergroot zonder dat iemand in het filmpje gezaghebbend overkomt. Al met al: teveel zelfspot voor een politica.

Tegelijkertijd doet ze een dappere poging om verschillende partijstandpunten over het voetlicht te brengen. Over de aanleg van een tram in Groningen leren we bijvoorbeeld het volgende:

VVD trapt op de rem
Want dat is heel erg duur
Het geeft een hoop commotie
En dat is o zo zuur

Neem dan liever een pas noord
En een kabelbaan
Want dat kost minder pieken
En is praktischer gedaan

De studerende Groningse burger wordt dus iets wijzer; over trams, openingstijden van de horeca; studentenhuisvesting et cetera. Te prijzen valt in ieder geval dat hier is gekozen voor een duidelijke doelgroep en invalshoek. Niettemin zijn de reacties op het filmpje overwegend negatief: het wordt de VVD en Sabine onder meer aangerekend politiek inderdaad niet serieus te nemen. De vraag blijft vooral of een rap over gedetailleerde plannen zoals het aanleggen van een tram en studentenhuisvesting tot de verbeelding spreekt voor de groep politiek niet-betrokkenen. Draagt deze rap dus werkelijk bij aan het communiceren van partijstandpunten voor nieuwe doelgroepen?

Allemaal naar het stemlokaal, PvdA Kampen

Het originele filmpje van de PvdA Kampen is inmiddels van YouTube verwijderd. Maar niet nadat de PvdA Kampen in deze verkiezingen de eer had om als eerste vol in de schijnwerpers te komen met een campagneliedje. Voor wat rest: in de vorm van een carnavalskraker leek het doel van het filmpje vooral te zijn 1. dat we sowieso moesten gaan stemmen (misschien zelfs op de PvdA); en 2. dat het heel gezellig kan zijn in de raadszaal van Kampen. Tenenkrommend was het moment dat de lokale politici met ingezakte schouders en gesloten lichaamshouding teksten mompelden als ’sterk en sociaal’. Wel gezegd moet worden dat het filmpje diende als portal naar serieuzere videoboodschappen over specifieke partijstandpunten. De uitvoering hiervan liet te wensen over, en als zoveel boodschappen misten ze onderscheidend vermogen.

Jij, ik wij, SP! Officieel campagnelied SP

Bij de SP is men traditioneel goed in het voeren van campagnes, en vaak innovatief. Dit keer knallen ze er keihard in met het vrolijke deuntje “Jij, ik, wij, SP!”. Deze staccato mantratekst wordt in het filmpje vrijwel continu gezongen slechts opgevuld door een ultrakort en even inhoudsloos refrein. Ondertussen zien we vooral een Agnes Kant die de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 wel een goed moment vindt om haar dansmoves te etaleren. Kijkers wordt op het hart gedrukt dat dat ze kunnen kiezen voor een beter bestuur. Maar de toonzetting is zo vrolijk dat de vraag rijst of men het bij de SP zelf wel erg zou vinden als dat onverhoopt niet lukt. De woede, onvrede en venijn uit eerdere campagnes is opgedroogd om plaats te maken voor lolligheid. Heeft de SP niets om zich echt op te profileren in een tijd van economische crisis? Een andere mogelijkheid is dat SP-leider Agnes Kant op zoek is naar een zachter, menselijker imago. Dat is haar dan goed gelukt. Vanaf nu geloven we best dat het een lieve vrouw is in de Tweede Kamer bij de interruptiemicrofoon soms gewoon de controle verliest.

Conclusie: wie kijkt en welk effect?

Naar het effect van deze en andere campagneliedjes is – zoals gezegd – weinig specifiek onderzoek gedaan. Op zichzelf is er geen enkele reden om te denken dat het gebruik van film en muziek voor het uitdragen van een politieke boodschap een slecht idee is. Niemand twijfelt aan het succes van Leni Riefenstahl’s Triumpf des Willens. Duidelijk is wel dat deze filmpjes weinig doen om een serieus beeld van politiek te scheppen, of om groepen burgers echt inhoudelijk te overtuigen. Een schrikreflex van politici om maar vooral niet saai gevonden te worden? In tegenstelling tot wat vaak bij partijen intern wordt gedacht, lijken de reacties op deze filmpjes er vooral duidelijk te maken dat het de interesse van burgers in politiek niet vergroot. Het kan burgers die serieuze informatie verwachten zelfs cynisch maken.

Maar hebben zulke filmpjes dan misschien een averechts effect? Ik besprak het met onderzoeker Chris Aalberts en onze gezamelijke hypothese is: het effect van deze inspanningen is vooral nul. De moeilijke doelgroepen bereik je er niet mee, die kijken überhaupt niet naar filmpjes van politieke partijen. Op GeenStijl wordt er wat afgelachen om filmpjes maar ook hier geldt dat het publiek dus eigenlijk behoort tot politiek betrokken burgers. De vraag is of dit hoogopgeleide en kritische publiek werkelijk een rap nodig heeft om zich te informeren over allerlei partijstandpunten.

Zo moet het wel…

Eerst twee voorbeelden. Een bijzonder effectieve toepassing in Nederland komt van de hand van André Rouvoet. In een debat over de Europese Grondwet in 2006 vroeg hij CDA-er Maxime Verhagen: “Kunt u nou eens drie terreinen noemen waarop deze Grondwet bevoegdheden verplaatst van Brussel naar Den Haag?” Toen Maxime Verhagen de vraag ontweek, reageerde Rouvoet scherp met: “Ik begrijp dat het te moeilijk is. Twee voorbeelden dan?” Toen Verhagen ook hier niet op inging: “Noemt u één voorbeeld dan, één voorbeeld!”

…en zo moet het niet

Hierbij vergeleken was Bos’ poging richting Pechtold deze week heel wat minder effectief. Zijn vraag aan Pechtold was namelijk: waaruit blijkt nu dat D66 een sociaal liberale partij is? (Bos had D66 eerder eens “akelig rechts” genoemd). Dat werd geen voltreffer. Weliswaar kwam Pechtold langzaam uit de startblokken, maar eenmaal op stoom ging Pechtold tamelijk breedsprakig zijn lijstje met voorbeelden uitwerken. Uiteindelijk moest gespreksleider Paul Witteman eraan te pas komen om Bos weer eens aan het woord te laten!

Wie denkt dat de drie-voorbeelden-truc per definitie werkt, komt dus bedrogen uit. Dit moet je sowieso in de gaten houden:

1. Vraag specifieke voorbeelden

Voorkom dat een breedsprakige opponent de bal terugkaatst door bijzonder uitgebreid de drie gevraagde voorbeelden te geven. Niet voor niets zijn het vaak politici zelf die in debatten en interviews zinnetjes gebruiken als: “Daar heb ik twee dingen op te zeggen.” Hiermee claimen ze alvast spreektijd om na een eerste ook een tweede punt te mogen maken. Pechtold vragen om uit te leggen waarom D66 een sociaal-liberale partij is, is een open uitnodiging om hem eindeloos te laten oreren. Vraag dus alleen naar drie voorbeelden als je weet dat jouw opponent die voorbeelden met geen mogelijkheid paraat kan hebben. Rouvoet had de Grondwet indertijd goed bestudeerd en wist dat de Verhagen met grote moeite voorbeelden op deze vraag kon noemen. Dus restte hem geen andere uitweg dan het omzeilen van de vraag: een teken van zwakte.

2. Behoud het initiatief

Dit doe je door te benadrukken dat de vraag niet beantwoord is. Dat is natuurlijk gemakkelijker als je de vraag concreet hebt gemaakt (stap 1). Omdat Rouvoet heel één thema centraal stelde (bestuurlijke bevoegdheden die verschuiven van Den Haag naar Brussel) kon hij dit debat-in-het-debat gemakkelijk winnen. Debatteren over de betekenis van woorden als ‘sociaal’ en ‘solidair’ is een heel stuk moeilijker: verschillende partijen gebruiken die termen immers als codewoord om hun eigen standpunten mee te beschrijven. Als er niet een vastomlijnde definitie is om op terug te vallen, verliest de aanval veel van haar kracht.

3. Kaap de beste voorbeelden weg

Dit doe je door je opponent uitvoerig te complimenteren. Door eerst overeenkomsten te benadrukken wordt het daarna veel gemakkelijker om in te zoomen op een concreet meningsverschil. Bovendien kan jouw opponent zich daarna niet meer profileren op een positief punt dat jij al hebt genoemd. Bos had bijvoorbeeld kunnen: “Als het bijvoorbeeld gaat om hypotheekrente-aftrek is D66 een heel sociale partij en een bondgenoot van de Partij van de Arbeid. Maar als het gaat om…” Zo debatteer je zacht op de man en scherp op de inhoud. Plus: zo’n compliment maakt nog eens dat je sympathiek overkomt!

Het wereldkampioenschap debatteren wordt dit jaar gehouden in Qatar. Daar streden 57 teams om de wereldtitel. Morgen weten we wie de nieuwe wereldkampioen is als Engeland het in de finale opneemt tegen Canada.

Het Nederlandse resultaat is een unicum: nooit eerder eindigde een Nederlands team bij de eerste tien. Het past in een duidelijk stijgende lijn. In 2008 werden voor het eerst de achtste finales gehaald met een zestiende plaats en in 2009 haalde Nederland een vijftiende plaats. Dit jaar eindigde Nederland bovendien als beste team in de categorie ‘English as a Foreign Language’.

Coach Rooj Darweesh van het team is verguld: “De tiende plaats is een geweldige prestatie van het Nederlandse team. We zijn boven veel teams geëindigd met Engels als moedertaal.” Als reden voor het succes verklaart Darweesh dat er meer en intensiever getraind wordt met behulp van (professionele) begeleiding. Zo hebben onder andere Jeroen Heun, Abo Al Jaberi en Eric Stam, allen verbonden aan Debatrix, het Nederlandse team geholpen bij de voorbereiding op het toernooi.

Genoeg gelachen. Het volgende schokkende filmpje onthult de harde werkelijkheid: deze versprekingen waren bewust! Een kijkje achter de schermen bij de speechalist van George W. Bush.

Click here to view the embedded video.

Binnenkort op deze site: een kijkje achter de schermen bij de speechwriter van Erica Terpstra.